top of page
hmpg.jpg

Cần xem tiết mục nào xin click vào Trang bài / webpage trong MENU dưới đây:

TRANG CHÍNH / HOME  . BÀI MỚI ĐĂNG - HỘI NGỘ HÈ 2027: Phiếu Hồi Báo & Danh sách tham dự- ĐẠI HỘI HÈ 2027: Thông báo - HỘI NGỘ HÈ 2027: Bản tin -ĐH XXIV-BOSTON 2022 -  SINH HOẠT HOUSTON, TX - ĐH XXIII-MARYLAND 2019  .  ĐH XXII-SAN JOSE 2018  .  ĐH XXI-HOUSTON 2017   .  SINH HOẠT CANADA  .  SINH HOẠT ÚC CHÂU  .  CÁC ĐẶC SAN ĐH  .  SINH HOẠT BẮC - NAM CALI  - SINH HOẠT VÙNG NEW ENGLAND -  SINH HOẠT VIỆT NAM - TIN SINH HOẠT CÁC NƠI  .  GÓC SÂN TRƯỜNG NHÀ  .  VĂN HỌC - NGHỆ THUẬT  .  VÒNG TAY NGHĨA TÌNH  .  CHIA BUỒN - CHUNG VUI  .  TÌM NGƯỜI - NHẮN TIN

​

TÁC GIẢ: Anh Tú, Cao Vị Khanh, Chân Diện Mục, Dương Hồng Thủy. Đan Quế Phong. Đoàn Xuân Thu. Đỗ Chiêu Đức. Đỗ Mỹ Thuật. Hoàng Thị Tố Lang.  Hương Sơn Lê Khánh Duệ, Kim Loan, Kim Quang, Khánh Hoàng, La Thanh Khải, Lê Cần Thơ , Lê Dung, Lê Trúc Khanh, Lương Liên Hoa, Mailoc, Mỹ Trinh, Nguyên Nhung, Nguyễn Như Hùng, Nguyễn Ngọc Tuyết, Nguyễn Thanh Bình, Nguyễn Thiên Long, Nguyễn Thị Thanh Dương, Phạm Văn Rớt,  Nguyễn Vĩnh Long, Phan Thượng Hải, Phạm Khắc Trí, Phạm Khắc Trí & Các Thi Hữu, Phương Hà, Phượng Trắng, Songquang, Trầm Vân, Trần Bang Thạch, Viết chung, Trần Cẩm Quỳnh Như, Trần Phù Thế, Trương Nhị Kiều, Võ Thị Bạch Nữ

BIÊN KHẢO - THƠ - VĂN

BS Phan Thượng Hải

California__________ 

BBT: BS Phan Thượng Hải (CHS PTG 61-64) cùng với người em là LS Winston Phan Đào Nguyên là con của 1 công chức cao cấp của tòa án Cần Thơ, cũng là nhà thơ nổi tiếng của đất Cần Thơ thập niên 40, 50: Thi Sĩ LÃNG BA Phan Văn Bộ

________________

PTH_TT NGo ĐDiem.jpeg

 

TỔNG THỐNG NGÔ ĐÌNH DIỆM

VÀ HAI CUỘC ĐẢO CHÁNH

​

Bs Phan Thượng Hải biên soạn

Tổng thống Ngô Đình Diệm lập ra nước Việt Nam Cộng Hòa ở Miền Nam và nền Đệ Nhất Cộng Hòa (1955-1963) sau khi hiệp định Genève chia đôi đất nước (1954). Có hai cuộc đảo chánh xảy ra trong thời gian ông làm Tổng thống và ông Ngô Đình Diệm bị giết chết trong cuộc đảo chánh lần thứ nhì (1963).


Dàn bài
     Tiểu sử Tổng thống Ngô Đình Diệm (trang 1)
     Cuộc đảo chánh ngày 11-11-1960 (trang 9)
     Cuộc đảo chánh ngày 1-11-1963 (trang 16)


TIỂU SỬ TỔNG THỐNG NGÔ ĐÌNH DIỆM


Dàn bài
     1. Thời niên thiếu
     2. Làm quan với Nhà Nguyễn
     3. Làm cách mạng
     4. Làm Thủ tướng của Quốc Gia Việt Nam
     5. Làm Tổng thống của nước Việt Nam Cộng Hòa


1. Thời Niên Thiếu


Ông Ngô Đình Diệm (1901-1963) là con của ông Ngô Đình Khả, triều thần của vua Thành Thái.
Lúc nhỏ ông vào chủng viện, rồi được gởi sang trường nhà dòng ở Penang (Mã Lai) để tu học thành giáo sĩ Công Giáo nhưng sau đó ra dòng và trở về nước.
Năm 1913, ông vào học trường College Quốc Học. Vào lúc đó trưởng giáo (hiệu trưởng) là cha ông, ông Ngô Đình Khả. Ông tốt nghiệp trung học là học sinh giỏi, được học bổng du học ở Pháp nhưng ông từ chối.
Năm 1918, ông Ngô Đình Diệm vào học trường Hậu Bổ ở Hà Nội. Tương truyền trong thời gian học ở đây, ông có yêu con gái của 1 thầy dạy ở trường. Đó là tiểu thơ Trang Đài, con gái út củaquan Thượng thơ họ Nguyễn, người ở An Cự (Huế). Ông tốt nghiệp hạng nhất trường Hậu Bổ vào năm 1921 và ra làm quan vớ i nhà Nguyễn.


2. Làm Quan với Nhà Nguyễn


Ông Ngô Đình Diệm lần lượt lãnh những chức vụ:
     Năm 1923, Tri huyện Hương Thủy, Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên.
     Năm 1926, Tri phủ Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị; rồi Quản Đạo phủ Ninh Thuận.
     Năm 1929, Tuần vũ tỉnh Bình Thuận.


Tháng 4-1933, vua Bảo Đại, 20 tuổi, học xong ở Pháp (?) nên về nước. Vua cải tổ Nội các, giao những chức Thượng Thơ cho các ông Ngô Đình Diệm, Phạm Quỳnh, Hồ Đắc Khải, Bùi Bằng Đoàn, Thái Văn Toản. Các quan Thượng Thơ cũ bị mất chức: Nguyễn Hữu Bài (Lại bộ), Tôn Thất Đàn (Hình bộ), Phạm Liệu (Binh bộ), Võ Liêm (Lễ bộ) và Vương Tứ Đại (Công bộ). 

​

PTH_Noi cac NĐD.jpg

(Các T. T. Hồ Đắc Khải, Phạm Quỳnh, Thái Văn Toản, Ngô Đình Diệm và Bùi Bằng Đoàn)


Ông Ngô Đình Diệm làm Lại Bộ Thượng thơ. đứng đầu nội các; thay thế ông Nguyễn Hữu Bài (cha vợ của anh ông là Ngô Đình Khôi).
Sự thăng quan của ông Ngô Đình Diệm (và họ Ngô Đình) ở Huế cũng có sự bất bình trong giới quan lại của nhà Nguyễn.
Có một quan không đồng ý làm bài thơ:


LÀM QUAN NAM TRIỀU
Lênh đênh chiếc bách buổi ba đào
Chèo lái xem chừng khó biết bao
Tôi tớ mấy người dâng lễ hậu
Quan thầy lắm kẻ nặng hầu bao
Chật trong bể hoạn thêm mình nữa
Theo hết rừng Hàn biết kiếp nao? (*)
Vây cánh Ngô Đình ghê gớm thật
Mềm lưng dẻo gối chóng lên cao.
(Vô Danh thị)


(*) Chú thích: Rừng Hàn là phẩm trật Hàn Lâm trong ngạch quan lại.


Sau mấy tháng tại chức, ông Ngô Đình Diệm từ chức Lại Bộ thượng thơ (tháng 7, 1933). Theo các sử gia, ông Ngô Đình Diệm đề xướng 2 tu chính với Pháp, nhất là thống nhất Trung Kỳ và Bắc Kỳ bắt buộc Pháp phải bỏ chức Khâm sứ ở Trung Kỳ và Thống sứ ở Bắc Kỳ. Đề nghị của ông không được Pháp và vua Bảo Đại chấp nhận nên ông từ chức. 

PTH_Vua BĐ.jpg

Ông Phan Bội Châu có gửi đăng trên báo Tiếng Dân ở Huế của ông Huỳnh Thúc Kháng một bài thơ vô đề tỏ ý khen ngợi ông Ngô Đình Diệm nhưng bị Pháp kiểm duyệt bỏ mất câu thứ 4. (Lại Bộ thượng thơ đứng đầu trong Triều Đình như Thủ Tướng trong chính phủ hiện đại).
Đến năm 1957, tạp chí Văn Đàn của ông Phạm Đình Tân ở Sài Gòn trong thời VNCH mới đăng trọn bài thơ:


VÔ ĐỀ
Ai biết trời Nam hãy có người
Sịch nghe tuởng ngỡ sấm bên tai
Lông hồng coi nhẹ vàng muôn lượng
Ngôi quý xem dường dép nửa đôi (*)
Phơi tỏ cùng trời gan đỏ chói
Nhá nhem thây kệ mắt đen thui
Ví chăng kịp lúc làm vai vế
Sau ngựa Châu xin quất ngọn roi. (*)
(Phan Bội Châu)


(*) Chú thích: Câu thơ thứ 4 đã bị Pháp kiểm duyệt. Qua 2 câu cuối của bài thơ, ông Phan Bội Châu muốn theo phò ông Ngô Đình Diệm?


3. Làm Cách Mạng


* Hoạt động cách mạng trong nước


Năm 1933, ông Ngô Đình Diệm vào Nam kỳ liên lạc với chính giới Nam Kỳ (như ông Nguyễn Phan Long ...), vận động bãi nhiệm Toàn quyền Pasquier nhưng việc không thành. Sau đó, ông Ngô Đình Diệm sống ở Huế và dạy tại trường Thiên Hựu (Providence) do ông Ngô Đình Thục làm Giám học.


Năm 1942-44, sau khi Nhật đến Đông Dương, ông Ngô Đình Diệm lập Đại Việt Phục Hưng Hội dựa Nhật chống Pháp với thành phần nồng cốt là quan lại, giáo sĩ Công Giáo, cảnh sát và lính khố xanh ở Trung Kỳ. Tháng 7, 1944 Pháp bắt Ngô Đình Diệm và phá vỡ Hội nầy.
Nhờ sự giúp đỡ của hiến binh Nhật (?), ông được thả và ẩn trú tại tòa Lãnh sự Nhật ở Huế. Sau vài ngày Nhật chuyển ông vào Đà Nẵng rồi dùng máy bay chở vào Sài Gòn trú ngụ tại sở hiến binh Nhật. Ông Ngô Đình Diệm đại diện cho Việt Nam Phục Quốc Đồng Minh Hội của hoàng thân Cường Để, vận động chống Pháp và cho Cường Để về nước (làm vua thế Bảo Đại).
Tháng 3, 1945; Nhật đảo chánh Pháp rồi không dùng Cường Để mà vẫn cho Bảo Đại làm vua nhưng phải lập chính phủ. Tương truyền Bảo Đại mời ông Ngô Đình Diệm làm Thủ tướng lập chính phủ nhưng ông từ chối, do đó ông Trần Trọng Kim được đem về nước lập chính phủ.


Tháng 8, 1945; Nhật đầu hàng Đồng Minh và Việt Minh nắm chính quyền, Bảo Đại thoái vị và chính phủ Trần Trọng Kim từ chức. Việt Minh bắt và giết anh của ông Ngô Đình Diệm là ông Ngô Đình Khôi (Tổng đốc Quảng Nam) và con của ông này là Ngô Đình Huân. Ông Ngô Đình Diệm cũng bị Việt Minh bắt và giải ra Hà Nội rồi bị giam ở Tuyên Quang. Một ít lâu sau, ông được thả ra, hình như theo lệnh của Hồ Chí Minh (vào đầu năm 1946). Có tin đồn là lệnh thảnhờ sự can thiệp của Giám mục Lê Hữu Từ (?).


Theo tài liệu của người Mỹ, sau đó ông Ngô Đình Diệm có gặp Hồ Chí Minh, được giải thích việc xử bắn cha con ông Ngô Đình Khôi là do hành động tự phát của du kích địa phương trong thời kỳ hỗn loạn của đất nước. Hồ C  Minh đề nghị ông Ngô Đình Diệm hợp tác nhưng bị từ chối.


Sau đó ông Ngô Đình Diệm được yên ổn, trên lý thuyết làm phụ tá cho cựu hoàng Bảo Đại, lúc đó là cố vấn tối cao của chính phủ Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa (của Hồ Chí Minh). Tuy nhiên trên thực tế ông Ngô Đình Diệm không có theo cựu hoàng Bảo Đại.


Năm 1947-48, ông Ngô Đình Diệm hoạt động ở Nam Kỳ. Tương truyền ông cố lôi kéo các lãnh đạo Việt Minh trong kháng chiến (như Tướng Nguyễn Bình) theo mình? Giữa năm 1947, ông Ngô Đình Diệm hoạt động với ông Nguyễn Tôn Hoàn trong Đại Việt Quốc Dân Đảng. Ông có sang Hương Cảng gặp cựu hoàng Bảo Đại (năm 1948).


Sau khi cựu hoàng Bảo Đại lập Quốc Gia Việt Nam (1948), ông Ngô Đình Diệm từ chối lời mời làm Thủ tướng và về sống với anh em của mình ở Huế (với Giám mục Ngô Đình Thục) và ở Đà Lạt (với ông Ngô Đình Nhu). Ông Ngô Đình Diệm có lập Đảng Xã Hội Thiên Chúa Giáo với Gm Ngô Đình Thục và ông Ngô Đình Nhu.


Năm 1950, có tin Việt Minh toan ám sát ông trên đường đi thăm Giám mục Ngô Đình Thục ở Vĩnh Long, ông Ngô Đình Diệm theo Giám mục Ngô Đình Thục xuất ngoại sang Vatican (1950).
 

* Hoạt động cách mạng ở hải ngoại


Từ đó ông Ngô Đình Diệm hoạt động cách mạng ở hải ngoại cho đến năm 1955.
     Năm 1950, sang Nhật sống với hoàng thân Cường Để và có gặp Tướng Mc Arthur nhưng không được giúp đỡ.  


     Tháng 9, 1950 sang Washington DC gặp viên chức của bộ Ngoại Giao Mỹ.
     Tháng 10, 1950 sang Vatican rồi Paris gặp Bảo Đại để xin làm Thủ tướng với nhiều quyền hành nhưng không được chấp thuận.
     Năm 1951-52, sống tại Mỹ, lưu trú ở các trường dòng ở New Jersey và New York.
Trong thời gian nầy ông có gặp và được sự ủng hộ của Hồng y Spellman, Thượng nghị sĩ Mansfield và Thượng nghị sĩ John F. Kennedy.
     Năm 1953 sống trong một tu viện ở Bỉ.
     Năm 1954 sống ở Paris.
     Ngày 16/6/1954, gặp và được Quốc trưởng Bảo Đại nhận làm Thủ tướng với toàn quyền về chính trị và quân sự.


Sau đó ông Ngô Đình Diệm về nước và lập chính phủ gồm 18 người vào ngày 7/7/1954.
Tuy biết rằng ông Ngô Đình Diệm được được sự ủng hộ tuyệt đối của Hồng y Spellman nhưng các sử gia ngày nay vẫn chưa tìm ra tài liệu nào cho thấy chính phủ Mỹ đã bí mật đưa ông Ngô Đình Diệm vào chức vụ Thủ tướng nầy. Mọi người đều nhận thấy rằng cho đến thời điểm đó, Bảo Đại không thể chọn ai được ngoài ông Ngô Đình Diệm.


4. Làm Thủ tướng của Quốc Gia Việt Nam


Ông Ngô Đình Diệm về nước và lập chính phủ của Quốc Gia Việt Nam gồm 18 người và ông làm Thủ tướng vào ngày 7/7/1954. Quốc trưởng của Quốc Gia Việt Nam vẫn là cựu hoàng Bảo Đại. Ba tuần lễ sau, hiệp định ngưng chiến Genève được ký kết.


* Nắm Quân đội


Sau khi làm Thủ tướng, ông Ngô Đình Diệm muốn đuổi Thiếu Tướng Nguyễn Văn Hinh (con của cựu Thủ Tướng Nguyễn Văn Tâm và là tư lệnh quân đội của Quốc Gia Việt Nam từ 1953) là người thân Pháp và thân Bảo Đại, để nắm lại quân đội. Quân đội của Quốc Gia Việt Nam vẫn còn trong Liên Hiệp Pháp.

PTH_Ong Diem và 3 tuong.jpg

Thủ tướng Trần Văn Hữu của Quốc Gia Việt Nam chính thức lập Vệ Binh Quốc Gia Việt Nam
(11-1950) rồi nó thành Quân Đội của Quốc Gia Việt Nam (8-12-50) với Tổng chỉ huy là Quốc Trưởng Bảo Đại. Theo lệnh “động viên” của Thủ tướng Trần Văn Hữu quân số từ 40.000 người(5-1951) lên tới 158.000 (12-1951). Đại tá Nguyễn Văn Hinh, Chánh Võ phòng của QT Bảo Đại được thăng thành Thiếu tướng và giữ chức Tổng Tham mưu trưởng Quân Đội (12-4-52). Đến năm 1953, Quân Đội Quốc Gia Việt Nam có 230.000 người (165.000 chính quy và 65.000 địa phương).


Tướng Nguyễn Văn Hinh công khai chống lại Thủ tướng Ngô Đình Diệm. Ông Ngô Đình Diệm ra lệnh Thiếu tướng Nguyễn Văn Hinh phải đi nghĩ và xuất ngoại trong 24 giờ và giao quyền cho Thiếu tướng Nguyễn Văn Vỹ, nhưng Thiếu tướng Hinh không tuân lệnh và liên lạc với Bảo Đại (còn ở Cannes bên Pháp) yêu cầu can thiệp. Ông Ngô Đình Diệm tuyên bố tướng Hinh nổi loạn.
Tướng Hinh cho xe thiết giáp bảo vệ dinh của mình và phái một lực lượng bao vây dinh Độc Lập. Tình hình bế tắc trong 6 tuần lễ cho đến ngày 24-9-1954, 15 bộ trưởng trong chính phủ Ngô Đình Diệm đồng loạt từ chức. Quân đội dưới quyền Thiếu tướng Nguyễn Văn Hinh sẵn sàng tấn công.


Theo lệnh của chính phủ Mỹ từ bộ Ngoại giao, cố vấn quân sự Mỹ ở Việt Nam là Edward Lansdale (cùng ông Ngô Đình Nhu) mua chuộc các sĩ quan cấp dưới của tướng Hinh nên cuộc đảo chánh không tiến hành được. Thiếu tướng Nguyễn Văn Hinh chạy sang Paris ngày 12-11-1954. Ông Ngô Đình Diệm cũng từ chối không cho Thiếu tướng Lê Văn Viễn (Bảy Viễn) là thủ lãnh Bình Xuyên tham gia chính quyền. Quân đội Việt Nam độc lập khỏi Pháp và trung thành với Thủ tướng Ngô Đình Diệm.


* "Bài Phong"


Sau đó, Thủ tướng Ngô Đình Diệm phải đối phó với những lực lượng quân sự khác ở Nam Kỳ:
của Cao Đài, Hòa Hảo và Bình Xuyên.


Đức Giáo Chủ Huỳnh Phú Sổ của Đạo Hòa Hảo, cùng với ông Trần Văn Ân, lập Dân Xã Đảng (21-9-46) có lực lượng vũ trang. Sau khi Giáo Chủ bị mất tích vào ngày 16-4-47, Hòa Hảo chia ra 4 nhóm.


Bốn nhóm của Lực lượng Hòa Hảo:
     Trần Văn Soái tự là Năm Lửa, thủ lãnh “Quân Đội Hòa Hảo”, hoạt động ở Cần Thơ và Vĩnh Long đóng ở Cái Vồn, Cần Thơ.
     Lâm Thành Nguyên tự là Hai Ngoán hoạt động ở Châu Đốc và Long Xuyên đóng ở Cái Dầu (Châu Phú), Châu Đốc
     Lê Quang Vinh tự là Ba Cụt, thủ lãnh “Nghĩa Quân Cách Mạng”, hoạt động ở Rạch Giá và Long Xuyên đóng ở Thốt Nốt, Long Xuyên.
     Nguyễn Giác Ngộ tự là Ba Gà Mổ, thủ lãnh “Nghĩa Quân Nguyễn Trung Trực”, hoạt động ở Long Xuyên đóng ở Chợ Mới, Long Xuyên.
     Trần Văn Soái, Lâm Thành Nguyên và Lê Quang Vinh đều liên minh với Pháp chống Việt Minh.
Riêng ông Nguyễn Giác Ngộ sau này thì về hợp tác với chính phủ Quốc Gia Việt Nam thành 1 trung đoàn của Quân Đội Quốc Gia Việt Nam (1950).


Sau khi được thả về với điều kiện phải liên minh với Pháp chống VM, Đức Hộ Pháp Phạm Công Tắc của Đạo Cao Đài lập lực lượng vũ trang Cao Đài (năm 1946), phong cho một chức sắc là Giáo sư Thượng Vinh Thanh Trần Quang Vinh làm Trung tướng và chỉ huy lực lượng. Chức chỉ huy đổi qua Thiếu tướng Nguyễn Văn Thành (1951) nhưng ông nầy rất hà khắc nên trở lại với Trung tướng Trần Quang Vinh (1953). Mấy tháng sau, Thiếu tướng Nguyễn Thành Phương (vàThiếu tướng Trình Minh Thế) bắt cóc Trung tướng Trần Quang Vinh buộc Đức Hộ Pháp phải giao quyền chỉ huy cho TT Nguyễn Thành Phương và phong cho TT Trình Minh Thế làm Tham mưu trưởng. Tuy nhiên TT Trình Minh Thế cũng có lúc lập chiến khu riêng của mình vừa chống Pháp vừa chống VM. Ông Trần Quang Vinh (1897-1975) từ đó chỉ lo về Đạo (và bị mất tích sau 30-4-75).


Bình Xuyên ở làng Chánh Hưng, quận Nhà Bè, Sài Gòn là tên (? sào huyệt) của nhóm du đãng
giang hồ ven Sài Gòn thành lập vào năm 1945 bởi Dương Văn Dương (Ba Dương). Bình Xuyên
của Ba Dương chống Pháp khi Pháp trở lại Đông Dương (1945-46) ở vùng Tân Thuận, Tân Qui,
Nhà Bè và Thủ Thiêm cho đến khi Ba Dương tử trận (1946). Em là Dương Văn Hà theo VM (?).
Nhưng phần lớn thành phần của Bình Xuyên theo Lê Văn Viễn (Bảy Viễn) về gia nhập Quân
Đội Quốc Gia Việt Nam. Bảy Viễn được phong Đại tá rồi lên Thiếu tướng (1952) được Pháp cho kiểm soát các sòng bài và nhà thổ ở Sài Gòn Chợ Lớn.


Vào thời đầu VNCH, tất cả Lực lượng vũ trang của Cao Đài, Hòa Hảo và Bình Xuyên được gọi là “Phong” (Phong Kiến) cũng như quân Pháp gọi là “Thực” (Thực Dân).
Ngày 4-3-1955, “Lực Lượng Phong” chính thức lập Mặt Trận Thống Nhứt Toàn Lực Quốc Gia
dưới sự lãnh đạo của Đức Hộ Pháp Phạm Công Tắc và 6 võ tướng là:
     Trung tướng Năm Lửa Trần Văn Soái (Hòa Hảo)

     Thiếu tướng Lâm Thành Nguyên (Hòa Hảo)
     Thiếu tướng Ba Cụt Lê Quang Vinh (Hòa Hảo)
     Trung tướng Nguyễn Thành Phương (Cao Đài)
     Thiếu tướng Trình Minh Thế (Cao Đài)
     Thiếu tướng Bảy Viễn Lê Văn Viễn (Bình Xuyên)


Mặt Trận cũng có các ông Trần Văn Ân, ông Hồ Hữu Tường… Mặt Trận chính thức chống lại Thủ tướng Ngô Đình Diệm. Bình Xuyên ở Sài Gòn sẵn sàng tấn công Dinh Độc Lập.


Tuy nhiên ngay sau đó các Tướng Lâm Thành Nguyên, Nguyễn Thành Phương và Trình Minh Thế lại theo về với Thủ tướng Ngô Đình Diệm.
Bình Xuyên bị Quân Đội Quốc Gia đánh bại (4-1955) phải chạy về Rừng Sác (thuộc Cần Giờ, Sài Gòn). Tướng Trình Minh Thế bị bắn chết ở cầu Tân Thuận khi hành quân đánh nhau với Bình Xuyên. Sau chiến dịch Hoàng Diệu (9-1955) của Đại tá Dương Văn Minh và Đại tá Đỗ Cao Trí, Bình Xuyên bị tiêu diệt, Bảy Viễn trốn qua Cao Miên rồi sang Pháp cho đến khi chết năm 1971.
Ngày 5-10-55, Tướng Nguyễn Thành Phương đem quân của mình về vây Toà thánh Tây Ninh của Cao Đài thanh trừng những ai chống đối Thủ tướng Ngô Đình Diệm.
Sau nầy, Đức Hộ Pháp Phạm Công Tắc (1890-1959) phải lén trốn sang Cao Miên (3 giờ sáng ngày 6-2-56) rồi qua đời ở Nam Vang vì bệnh (17-5-59).


Sau chiến dịch Nguyễn Huệ (1-1956) của quân đội Việt Nam Cộng Hòa, Tướng Năm Lửa TrầnVăn Soái (1889-1961) bị thua và đầu hàng vào ngày 8-3-56 cùng với 1056 sĩ quan và 4600 quân rồi chết ở Sài Gòn (1961).
Tướng Ba Cụt Lê Quang Vinh (1923-1956) sống sót chiến dịch Nguyễn Huệ nhưng sau đó ông bị dụ hàng rồi bị bắt, bị xử tử bằng máy chém (đầu) ở Cần Thơ (13-7-56).


4. Làm Tổng thống nước Việt Nam Cộng Hòa


Với hậu thuẩn của quân đội và sau khi đánh bại quân Bình Xuyên, ông Ngô Đình Diệm tổ chức
Cuộc Trưng Cầu Dân Ý ngày 6-10-55 để dân chúng chọn giữa Ông và Cựu Hoàng Bảo Đại (lúc đó sống ở bên Pháp!). Lòng dân lúc bấy giờ có nhiều người không thích Bảo Đại.
Ông Ngô Đình Diệm thắng cử trong cuộc Trưng Cầu Dân Ý và chính thức thành lập nước Việt
Nam Cộng Hòa với ông làm Tổng Thống đầu tiên
vào ngày 26-10-55. Ngày Quốc Khánh 26-10 được gọi là ngày Tết Cộng Hòa dưới thời Đệ Nhất Cộng Hòa của ông Ngô Đình Diệm.
Chính phủ Ngô Đình Diệm khẳng định sự từ chối Tổng Tuyển Cử và gọi ngày ký Hiệp định Genève 20-7 là ngày Quốc Hận.

PTH_Trung cau dan y.jpg

CHÀO MẦNG NGÔ TỔNG THỐNG
Chào mầng vị Tổng Thống đầu tiên (*)
Bao quản phong ba lái Việt thuyền
Vạch lối tự do, dồi chủng tộc
Xây nền độc lập, vững sơn xuyên
Cộng hòa khai sáng tròn danh nghĩa
Dân chủ tài bồi vẹn phúc duyên
Toàn quốc suy tôn người cứu quốc
Chào mầng vị Tổng Thống đầu tiên.
(Lãng Ba) 29-10-1955


(*) Chú thích : Mầng = mừng (tiếng người Nam Kỳ).

PTH_3 anh em.png

CUỘC ĐẢO CHÁNH NGÀY 11-11-1960


Dàn bài
     1. Lực lượng đảo chánh
     2. Chiến sự từ sáng ngày 11-11
     3. Ngoại giao
     4. Chiến sự từ sáng ngày 12-11
     5. Đảo chánh kết thúc
     6. Vụ án các nhân vật dân sự (trang 15)


1. Lực lượng Đảo chánh


- Lực lượng: 4 tiểu đoàn Nhảy Dù và liên đoàn Biệt Động Quân (và một trung đội Thiết giáp).
- Lãnh đạo:
     Trung tá Vương Văn Đông và Trung tá Nguyễn Triệu Hồng (cả hai đang là Tùng sự tại Đại Học Quân Sự) và Luật sư Hoàng Cơ Thụy. Ngoài ra còn có Thiếu tá Phan Trọng Chinh và thiếu tá Phạm Văn Liễu. Trung tá Hồng làm em rể (brother in law) của Trung tá Đông và là cháu của Luật sư Thụy (kêu bằng cậu).


     Đại tá Nguyễn Chánh Thi (Tư lệnh Nhảy Dù) tham gia vào giờ chót. Có tin đồn là Trung tá Đông đã thuyết phục các tiểu đoàn Nhảy dù theo mình đảo chánh (mặc dù Đại tá Thi là tư lệnh) và uy hiếp Đại tá Thi theo phe đảo chánh vào giờ chót.
     Thiếu tá Phạm Văn Liễu chỉ huy liên đoàn Biệt Động Quân.
Trong buổi họp tại nhà Luật sư Hoàng Cơ Thụy đêm trước ngày 11-11 có một nhân viên CIA tên là George Carver. (Về mặt nổi, G. Carver là một nhân viên của USOM).


Trung tá Vương Văn Đông (28 tuổi), người Bắc kỳ, đã từng chiến đấu chống VM trong quân đội Liên Hiệp Pháp trước hiệp định Genève. Sau hiệp định, Trung tá Đông phục vụ trong binh chủng Nhảy Dù và có du học ở Fort Leavenworth ở Mỹ. Ông đảo chánh với một mục đích là bắt buộc Tổng thống Ngô Đình Diệm cai trị quốc gia tốt hơn mà thôi.
Đại tá Nguyễn Chánh Thi từng giúp chính phủ Ngô Đình Diệm đánh dẹp loạn Bình Xuyên (1955). Ông được Tổng thống Diệm, một người độc thân, gọi là "con tôi".


2. Chiến sự từ sáng ngày 11-11


Lúc 3:30 sáng 11-11, quân đảo chánh bao vây dinh Độc Lập và chiếm Bưu Điện Sài Gòn. Bưu Điện vẫn còn hệ thống điện thoại khẩn cấp đặt dưới hầm không bị phá, nên từ dinh Độc Lập, Tổng thống Diệm vẫn liên lạc được với bên ngoài. Lực lượng quân đảo chánh tấn công thành Cộng Hòa nhưng Lực lượng liên minh phòng vệ phủ Tổng thống ở đây chống trả mãnh liệt.


Lính Nhảy dù theo lời của sĩ quan thượng cấp là đến giải cứu dinh Độc Lập đã bị "lực lượng phòng vệ Phủ Tổng thống" làm phản!
Trước hết các sĩ quan Nhảy dù bao vây dinh Độc Lập vì nghĩ rằng Tổng thống Diệm sẽ vâng lệnh của phe đảo chánh. Trung tá Đông gọi điện thoại cho Đại sứ Mỹ là Elbridge Durbrow đểlàm áp lực với Tổng thống. Tuy đã chỉ trích chính sách của Tổng t hống Diệm nhưng đại sứ Dorbrow vẫn ủng hộ ông, nói rằng: "We support this government until it falls".
Quân Nhảy dù liền tấn công vào cửa trước của dinh Độc Lập và bắn vào dinh. Một làn đạn tiểu liên bắn xuyên qua cửa sổ phòng ngủ của Tổng thống Diệm trúng vào giường nằm của ông nhưng ông đã thức dậy và đi ra khỏi phòng vài phút trước đó. Lực lượng phòng thủ phủ Tổng thống ở dinh Độc Lập trong lúc này chỉ có khoảng 30-60 người nhưng họ cầm cự được với phe đảo chính. Quân Nhảy dù có tiếp viện tấn công lần thứ nhì vào lúc 7:30 sáng rồi lần thứ ba, 30 phút sau đó với thêm 5 chiếc thiết giáp. Cho đến 10:30, quân đảo chánh vẫn không chiếm được dinh Độc Lập.


Lúc đó trong dinh Độc Lập, ngoài Tổng thống Ngô Đình Diệm và gia đình Cố vấn Ngô Đình Nhu còn có ông Võ Văn Hải (Chánh văn phòng phủ Tổng thống) và đại úy Bằng (sĩ quan cận vệ) cùng quân sĩ phòng thủ.
Quân đảo chánh tìm bắt Thiếu tướng Nguyễn Khánh (Tham mưu trưởng Liên quân), nhưng trước đó vài tuần tướng Khánh đã dọn nhà về một chỗ mới mà phe đảo chánh không biết. Khi nghe súng nổ, tướng Khánh kiếm cách đến và leo rào vào dinh Độc Lập lúc 3:30 sáng. Tướng Khánh cùng phó tư lệnh của Lực lượng phòng vệ phủ Tổng thống là Kỳ Quang Liêm chỉ huy cuộc phòng thủ dinh Độc Lập một cách hữu hiệu.


Trong khi đó, quân đảo chánh đã chiếm được (từ 5:00 ngày 11-11):
     Đài Phát thanh Sài Gòn
     Bộ Tham mưu quân đội (gần Tân Sơn Nhứt)
     Nha Tổng giám đốc Cảnh sát quốc gia và Nha Cảnh sát đô thành (lúc đó ở vùng đ. Nguyễn Cư Trinh và đ. Võ Tánh)
     Bộ Tư lệnh Quân khu thủ đô (lúc đó ở Hòa Hưng) và bắt giam tư lệnh quân khu là Trung tướng Thái Quang Hoàng.
Trung tướng Nguyễn Triệu Hồng của phe đảo chánh bị tử thương trong khoảng thời gian này khi tấn công nha Cảnh sát.


Sáng ngày 11-11, dân chúng tụ tập bên ngoài và trước cửa dinh Độc Lập lên tiếng ủng hộ quân đảo chánh và trương biểu ngữ yêu cầu đổi chế độ.
Thay vì tiếp tục tấn công dinh Độc Lập và bắt Tổng thống Diệm cùng gia đình (theo ý của Đại tá Nguyễn Chánh Thi), đa số sĩ quan của phe đảo chánh lại muốn thương thuyết. Trung tá Vương Văn Đôn g lại sợ Tổng thống Diệm có thể bị giết trong chiến trận. Ông nghĩ rằng dù ông Diệm nông cạn nhưng Tổng thống là nhà lãnh đạo Miền Nam số một hiện thời và tin tưởng là sự cải cách bằng áp lực sẽ đem đến hậu quả tốt nhất. Phe đảo chánh đều muốn vợ chồng ông Nhu phải bị loại ra khỏi chánh quyền tuy không nhất định giết họ hay đuổi ra ngoại quốc.


3. Ngoại giao


Khoảng 8:30 sáng ngày 11-11; Đài Phát thanh Sài Gòn phát đi nhật lệnh của Đại tá Nguyễn Chánh Thi, tự xưng là Tổng tư lệnh quân đội cách mạng, gởi sĩ quan, hạ sĩ quan và binh lính, tố cáo nặng nề chính phủ Ngô Đình Diệm và kêu gọi quân đội hoàn thành nhiệm vụ cứu nước.

PTH_NGVDong Phan Q Dang.png

Bác sĩ Phan Quang Đán và một số nhân vật dân sự khác bắt đầu theo phe đảo chánh. Ông Phan Quang Đán viết những tuyên ngôn đọc trên Đài phát thanh cũng như họp báo chỉ trích và tố cáo gia đình và chính phủ Ngô Đình Diệm.


Trong khi đó, Luật sư Hoàng Cơ Thụy hỗn hợp được những đảng phái (Việt Nam Quốc Dân Đảng và Đại Việt) và các giáo phái (Cao Đài và Hòa Hảo) sẵn sàng thay thế chính quyền của ông Diệm.


Cũng trong khi đó, Tổng thống Diệm giao cho ông Võ Văn Hải nhiệm vụ liên lạc với nhóm đảo chánh.
Khoảng 9:00, ông Hải gặp đại tá Nguyễn Chánh Thi rồi Trung tá Vương Văn Đông. Trung tá Đông, cùng Thiếu tá Nguyễn Huy Lôi (?), đồng ý điều đình nhưng yêu cầu Tổng thống Diệm phải từ chức và "Hội đồng Cách mạng" sẽ bảo đảm an ninh cho gia đình ông Diệm ra nước ngoài. (Trung tá Nguyễn Triệu Hồng đã được đề cử trước để làm nhiệm vụ điều đình thì đã bị tử thương).
Trong khi đó tại dinh Độc Lập, từ sau 10:00, Tổng thống Diệm dùng hệ thống riêng đọc lời kêu gọi các lực lượng trung thành với chính phủ đem quân về thủ đô dẹp cuộc đảo chánh, cứ 5 phút một lần. Trong lời kêu gọi có đặc biệt nhắc tên Đại tá Trần Thiện Khiêm, tư lệnh Quân khu 5 ở Cần Thơ.


Ông Võ Văn Hải tiếp tục làm con thoi đi liên lạc giữa dinh Độc Lập và nhóm sĩ quan đảo chánh.
Sau khi ông Hải gặp Trung tá Đông lần thứ 3 tại nhà Trung tướng Dương Văn Minh, lúc
12:30, Trung tá Vương Văn Đông điện thoại nói chuyện trực tiếp với Tổng thống Diệm. Tổng thống Diệm báo cho Trung tá Đông biết là muốn cải tổ chính phủ thì phải theo thể thức hợp pháp tức là phải thông qua Quốc hội; nhưng Trung tá Đông vẫn nhất quyết đòi Tổng thống phải từ chức.


Chiều ngày 11-11, ông Võ Văn Hải gặp Trung tá Đông lần thứ tư tại nhà tướng Lionel C.
McGarr, người mới thay tướng Williams đứng đầu đoàn Cố vấn quân sự Mỹ tại Việt Nam. Ông Hải đưa ra giải pháp dung hòa là lưu giữ Tổng thống Diệm và giải tán chính phủ, chỉ định một thủ tướng mới nhằm thành lập chính phủ lâm thời. Trung tá Đông đồng ý nhưng yêu cầu Tổng thống Diệm chính thức tuyên bố giải tán chính phủ.
Phe đảo chánh đã tự động chỉ định Thiếu tướng Lê Văn Kim, hiệu trưởng Đại Học Quân Sự ở Đà Lạt, làm Thủ tướng. Theo Trung tướng Trần Văn Đôn, anh rể của Thiếu tướng Kim, thì Tướng Kim đã sẵn sàng nhận chức vụ nhưng không tuyên bố trừ khi cuộc đảo chánh thành công.
Phe đảo chánh cũng đề nghị Đại tướng Lê Văn Tỵ, Tổng tham mưu trưởng quân đội, giữ chức Bộ trưởng Quốc phòng. Đại tướng Lê Văn Tỵ lúc đó đang bị phe đảo chánh quản thúc tại gia, đã bị dùng làm trung gian để liên lạc với Tổng thống Ngô Đình Diệm.
Lúc 20:00 ngày 11-11, Tổng thống Ngô Đình Diệm điện thoại cho Đại tướng Lê Văn Tỵ, Tổng tham mưu trưởng quân đội, giao cho Đại tướng Tỵ trách nhiệm lập chính phủ quân nhân. Đại tướng Lê Văn Tỵ công bố trên đài Phát Thanh Sài Gòn một bản nhật lệnh lúc 21:00 tối 11-11:
     Sĩ quan, Hạ sĩ quan và binh sĩ Việt Nam Cộng Hòa.
     Giữa lúc cuộc chính biến nghiêm trọng diễn ra tại thủ đô, hôm nay tôi đã hội đàm với Tổng thống Ngô Đình Diệm và đã đi đến những thỏa thuận sau đây để duy trì sự đoàn kết của quân đội:


        1) Tổng thống đồng ý giải tán chính phủ hiện tại sau khi đã thảo luận về vấn đề quốc sự với Ủy ban Cách mạng
       2) Với sự đồng ý của Ủy ban Cách mạng, Tổng thống ủy thác cho một số sĩ quan trong Quân đội Việt Nam Cộng Hòa trách nhiệm thành lập một chánh phủ quân nhân lâm thời.
Chánh phủ này tiếp tục cuộc chiến đấu chống Cộng để bảo vệ tổ quốc.
       3) Ngay sau khi nhận được lệnh này, tất cả các đơn vị phải lập tức ngưng bắn, tiếp tục hoạt động trở lại và phải luôn luôn bình tỉnh đề cao cảnh giác đề phòng sự phá hoại của Việt Cộng
       KBC 4002, ngày 12-11-1960
       Đại tướng Lê Văn Tỵ, Tổng Tham mưu QĐ VNCH.


Trong khi đó, Đại sứ Durbrow của Mỹ, chủ trương hai bên đạt đến sự thỏa thuận chia sẻ quyền lực một cách ôn hòa.
Cuối cùng, hai phe đảo chánh và Tổng thống Diệm đồng ý ngưng chiến (ceasefire). Ông Diệm đồng ý giải tán chánh phủ hiện thời và lập chánh phủ mới thích hợp với "Hội Đồng Cách Mạng", ông hứa chấm dứt kiểm duyệt báo chí, tự do kinh tế và tổ chức bầu cử tự do và công bình.


Đến 6:20 sáng ngày 12-11, bản "Tuyên cáo của Tổng thống Việt Nam Cộng Hòa" được đưa lên Đài phát thanh Sài Gòn do chính lời đọc của Tổng thống Ngô Đình Diệm. Nguyên văn bản tuyên cáo như sau:
       Quốc dân đồng bào
       Tiếp theo cuộc nổi dậy tại thủ đô tối nay, để cho Quân đội của chúng ta được toàn vẹn trong cuộc chiến đấu chống Cộng; Tôi, Tổng thống Việt Nam Cộng Hòa, đã quyết định giải tán chính phủ hiện thời. Tôi kêu gọi các Tướng lãnh Quân đội Việt Nam Cộng Hòa thành lập một Chánh Phủ Lâm Thời để có thể chiến đấu chống Cộng và bảo vệ xứ sở. Đồng thời tôi sẽ phối hợp với Hội Đồng Cách Mạng thành lập một chánh phủ Liên hiệp. Để tránh đổ máu và trấn an dân chúng, tôi ra lệnh Hội đồng các tướng lãnh tìm tất cả các phương pháp thích nghi chấm dứt mọi cuộc tuyên truyền xuyên tạc và ngưng bắn.
       Ngô Đình Diệm


4. Chiến sự từ sáng ngày 12-11


Thật ra, Tổng thống Ngô Đình Diệm chỉ ngoại giao câu giờ để chờ quân tiếp viện từ các tỉnh.
Trong khi đó, nhờ sự điều khiển của Thiếu tướng Nguyễn Khánh tại dinh Độc Lập, Đại tá Trần Thiện Khiêm đem quân sư đoàn 7 từ Mỹ Tho (và sư đoàn 21 từ Sa Đéc, Vĩnh Long?) và Đại tá Huỳnh Văn Cao đem quân sư đoàn 5 từ Biên Hòa về thủ đô cứu viện, đến Sài Gòn vào sáng ngày 12-11.


Lực lượng chánh của các sư đoàn bắt đầu tấn công quân đảo chánh ở trước và chung quanh dinh Độc Lập lúc 6:30 sáng khi tuyên cáo của Tổng thống Ngô Đình Diệm đang đọc trên Đài phát thanh Sài Gòn. Trận chiến kéo dài vài tiếng đồng hồ. Đại sứ Durbrow điện thoại Tổng thống Diệm kêu gọi ngưng chiến nhưng Tổng thống Ngô Đình Diệm đỗ thừa phe "nổi loạn" gây chiến và làm cho đỗ vỡ thỏa thuận chia sẻ quyền lực giữa hai bên. Một vài lực lượng quân sự ở vùng Sài Gòn - Gia Định trở cờ theo về với lực lượng trung thành của Tổng thống Diệm như lữ đoàn Thủy quân Lục chiến của Trung tá Lê Nguyên Khang.
Lực lượng Nhảy dù của phe đảo chánh với quân số ít hơn rất nhiều nên rút về phòng thủ ở cách đó 1km. Trận chiến này có tổn thất khoảng 400 người chết, kể cả thường dân đang biểu tình chống ông Diệm ở bên ngoài dinh Độc Lập mà Đại tá Nguyễn Chánh Thi xúi họ tấn công vàodinh Độc Lập. Cuộc đảo chánh hoàn toàn bị đè bẹp.


Trước khi phi trường Tân Sơn Nhứt được quân chính phủ kiểm soát vào trưa ngày 12-11, các sĩ  quan đảo chánh (có Đại tá Thi, Trung tá Đông và Thiếu tá Liễu) dùng phi cơ C-47 rời khỏi Việt Nam sang Cao Miên, đem theo một tù nhân quan trọng là Trung tướng Thái Quang Hoàng (Tư lệnh Biệt khu Thủ đô). Ông được thả về vài ngày sau.
Luật sư Hoàng Cơ Thụy trốn vô tòa đại sứ Mỹ rồi được bí mật đưa ra ngoại quốc hình như sang Phi Luật Tân rồi Nhật Bản?
Sau khi cuộc đảo chánh 1-11-1963 thành công; Luật sư Hoàng Cơ Thụy cũng như Đại tá Nguyễn Chánh Thi, Thiếu tá Phạm Văn Liễu cùng một số sĩ quan trở về nước trừ Trung tá Vương Văn Đông ở lại Cao Miên (sống đời thường dân). 

PTH_ĐT Thi.png

(Đại tá Nguyễn Chánh Thi trở về nước sau cuộc đảo chánh 1-11-1963; được tướng Mai Hữu Xuân và tướng Trần Thiện Khiêm đón tiếp)


5. Đảo chánh kết thúc


Khoảng 6 giờ chiều ngày 12-11-1960, Tổng thống Ngô Đình Diệm tuyên bố trên Đài phát thanh Sài Gòn rằng chính phủ đã dẹp yên quân phiến loạn, hứa "sẽ tiếp tục phục vụ đất nước và dân tộc theo đường lối Cộng Hòa và Nhân vị...".
Ngày 15-11, Tổng thống Ngô Đình Diệm thành lập ủy ban điều tra về cuộc đảo chánh 11-11-1960 do Thiếu tá Trần Khắc Kính cầm đầu. Ủy ban này làm việc đến cuối tháng 5-1961 thì hoàn tất hồ sơ.


Tổn thất báo cáo của chính phủ (của cả 2 bên):
       Chết: 23 binh sĩ kể cả Trung tá Nguyễn Triệu Hồng (của phe đảo chánh) và 20 thường dân
       Bị thương: 214 binh sĩ và 54 thường dân. Thật sự số thường dân lên đến hàng trăm người.

 
Thiếu tướng Nguyễn Khánh, Tham mưu trưởng Liên quân, có công trong cuộc đảo chánh 11-11 nhưng vì trong những ngày binh biến đã bất đồng ý kiến với bà Ngô Đình Nhu nên sau đó ông bị thuyên chuyển làm tư lệnh quân đoàn. Đại tá Trần Thiện Khiêm được thăng Thiếu tướng và thay thế tướng Nguyễn Khánh giữ chức Tham mưu trưởng Liên quân.


6. Vụ án các nhân vật dân sự tham gia đảo chánh


Nhân vật dân sự bị bắt vì có liên quan đến cuộc binh biến đảo chánh hụt nầy: Phan Quang Đán, Phan Khắc Sửu, Vũ Hồng Khanh, Phan Bá Cầm, Bùi Lương, Trần Văn Tuyên, Nguyễn Xuân Chữ, Đinh Xuân Quảng, Nguyễn Thành Phương, Nguyễn Thành Vinh, Trương Bảo Sơn, Lê Ngọc Chấn … vì liên hệ đến binh biến. Tất cả đều bị giam cho đến khi ra tòa án đặc biệt vào năm 1963.
Nhóm Caravelle cũng bị bắt nhưng được thả sau đó vài tháng và không bị xét xử vì thật sự không có liên quan đến cuộc đảo chánh nầy (trừ ông Phan Khắc Sửu).
Ông Nhất Linh Nguyễn Tường Tam trốn vào Tòa Đại sứ Trung Hoa Dân Quốc nhưng được trao trả cho chính phủ Ngô Đình Diệm và được thả. Khi bị thẩm vấn, ông phủ nhận liên quan trước với binh sĩ đảo chánh.


Qua tài liệu -Trong Bóng Đêm Lịch Sử- xuất bản năm 2008- của Cựu Luật sư Lê Nguyên Phu nguyên Đại Tá Ủy Viên Chính Phủ trong Toà Án Quân Sự Đặc Biệt từ trang 188-191, ghi lại nguyên văn như sau:


Nhóm Hoàng Cơ Thụy là nhóm dân sự duy nhất biết trước vụ Binh Biến.
 

Còn những người khác như Phan Quang Đán, Phan Khắc Sửu, Vũ Hồng Khanh, Phan Bá Cầm, Bùi Lượng, Đinh Xuân Quảng, Nguyễn Thành Phương, Nguyễn Tường Tam cùng đám thuộc hạ em út gồm Trương Bảo Sơn, Nguyễn Thành Vinh, Vĩnh Lợi, Trần Tương v.v… đều là những người lúc nghe tiếng súng nổ mới chạy đến hiện trường, hoan hô đả đảo cho rậm đám. Đây là những người không được mời ăn cỗ, nhưng nghe có đình đám chạy đến để ăn có. Thế mà sau này, tên cầm cờ chạy hiệu Trần Tương viết sách khoa trương láo khoét đã lôi họ vào nội vụ để có chút thơm lây.
Nhóm Caravelle không dự vào vụ Binh Biến này, không có mặt tại chỗ, và không hề bị truy tố ra Tòa Án Quân Sự Đặc Biệt trong vụ này.


Trong số những thực khách không mời mà đến ăn có, tôi chỉ nhắc đến hai trường hợp của Phan Quang Đán và Nguyễn Tường Tam.


Trước tiên là trường hợp Phan Quang Đán, (Đại tá) Nguyễn Chánh Thi cảm thấy lẻ loi trong nhóm (Trung tá) Vương Văn Đông, nên khi thấy Phan Quang Đán xuất hiện trước Dinh Độc Lập, vội vàng kéo Phan Quang Đán về phe y, cho làm phát ngôn của Thi để cân bằng thế lực với nhóm Vương Văn Đông có Hoàng Cơ Thụy trợ thủ. Phan Quang Đán lên Đài Phát Thanh chửi rủa nhục mạ chính quyền một cách thô lỗ, nhưng lúc bị bắt ra tòa thì mềm nhũn như con chi chi, thái độ ươn hèn khiếp nhược.


Nguyễn Tường Tam sau khi bị điều tra sơ khởi tại Nha Cảnh sát, Nha An Ninh Quân Đội và thẩm vấn sau cùng tại Tòa Án Quân Sự Đặc Biệt, đã được Đại Tá Lê Văn Khoa ủy viên chính phủ phóng thích ngay, không bị giam giữ một ngày nào. Trong biên bản do chính Đại Tá Lê Văn Khoa thẩm vấn, Nguyễn Tường Tam khai thực sự không biết gì về nội vụ, không có tổ chức căng biểu ngữ, rải truyền đơn chống chính phủ trước Dinh Độc Lập. Nhưng sự việc này hoàn toàn do đám em út của ông (Trương Bảo Sơn, Nguyễn Thành Vinh, Vĩnh Lợi, Trần Tương v.v…) tự động làm ra ông ngăn không nổi. Ông thỉnh cầu Đại Tá Lê Văn Khoa đừng đem đối chất với nhóm thuộc hạ. Sự thỉnh cầu này được ghi rõ ở cuối biên bản thẩm vấn. Đại Tá Lê Văn Khoa chấp nhận lời thỉnh cầu, nên trong hồ sơ không có biên bản đối chất, mặc dầu các thuộc hạ của ông khai ngược lại là đã hành động theo lệnh của ông. Các thuộc hạ của Nguyễn Tường Tam đều bị Đại Tá Lê Văn Khoa tống giam, chỉ một mình Nguyễn Tường Tam được tại ngoại hầu tra.
Do đó các thuộc hạ của ông đều tỏ ra bất bình và oán hận, cho rằng chính ông đã đổ hết tội lên đầu của họ. Từ trong khám Chí Hòa, Trương Bảo Sơn viết thư ra cho bà vợ mới chắp nối là bà Nguyễn Thị Vinh chỉ trích Nguyễn Tường Tam đủ điều, nào là phản bội anh em, nào là thiếu tư cách lãnh tụ v.v… Lá thư được giám đốc khám đường Chí Hòa đệ trình Tòa Đặc Biệt và được lưu giữ lại trong hồ sơ.


Trước ngày ra Tòa (8-7-63), đêm trước đó Nhất Linh uống thuốc ngủ tự tử.
Trong di chúc ông Nhất Linh Nguyễn Tường Tam có để lại lời văn cuối cùng: “Đời tôi để lịch sử xử. Tôi không chịu để ai xử tôi cả… (Tôi) tự hủy mình cũng như Thượng Tọa Thích Quảng Đức tự thiêu để cảnh cáo những người chà đạp mọi thứ tự do”.


Ngày 11-7-63, Tòa án Quân sự đặc biệt xử các nhân sĩ liên can tới vụ đảo chánh 11-11-60 có tuyên 20 án cấm cố. Ngoài ra có 14 trường hợp Tòa tha bổng vì vô tội trong đó có ông Nguyễn Tường Tam!
Không đầy 3 tháng sau chính phủ Ngô Đình Diệm bị lật đổ trong cuộc đảo chánh 1-11-63. Bản án nầy bị tòa Thượng thẩm Sài Gòn hủy bỏ vào ngày 19-2-64.


CUỘC ĐẢO CHÁNH NGÀY 1-11-1963


Dàn bài
     1. Nhóm Tướng Tá âm mưu Đảo Chánh
     2. Liên minh với chính phủ Mỹ
     3. Cô lập anh em Tổng thống Ngô Đình Diệm
     4. Chuẩn bị quân sự ngay trước ngày 1-11
     5. Biến cố trong buổi sáng ngày 1-11
     6. Buổi họp tại Bộ Tham Mưu Liên Quân (trưa ngày 1-11)
     7. Chiến sự và Ngoại giao tại Sài Gòn (từ trưa 1-11 đến rạng sáng 2-11)
     8. Ngoại giao sáng ngày 2-11
     9. Cái chết của hai ông Tổng thống Ngô Đình Diệm và Cố vấn Ngô Đình Nhu
            Lịch sử theo Wikipedia (trang 29)
            Chi tiết từ Tướng Trần Văn Đôn
            Dư luận về Đại úy Nguyễn Văn Nhung
            Dư luận về Tướng Dương Văn Minh, tướng Mai Hữu Xuân và các Tướng đảo chánh
           Dư luận về Thiếu tá Dương Hiếu Nghĩa
           Chi tiết từ Thiếu tá Dương Hiếu Nghĩa (trang 34)
           Chi tiết từ Tướng Nguyễn Khánh
           Dư luận về Liên quan của Mỹ
     10. Phản ứng tức thời sau cuộc đảo chánh
     11. Bắt đầu Thời Kỳ Quân Quản


1. Nhóm Tướng Tá âm mưu Đảo Chánh


* Nhóm sĩ quan cấp Tá trở xuống


Âm mưu lật đỗ chính quyền Ngô Đình Diệm có từ một số sĩ quan cấp Tá trở xuống do ông Trần Kim Tuyến (Giám đốc Tình báo, Director of Intelligence) tổng hợp bắt đầu từ giữa năm 1963:
       Đại tá Đỗ Mậu
       Trung tá Phạm Ngọc Thảo (cho đến 1975 mới biết là VC nằm vùng)
       Một số sĩ quan là thành viên của Việt Nam Quốc Dân Đảng và Đại Việt Quốc Dân Đảng, bị kỳ thị từ những sĩ quan theo Đảng Cần Lao của chính phủ Ngô Đình Diệm. Đây là những sĩ quan cầm đầu những tiểu đoàn (bataillon) nhảy dù, thủy quân lục chiến và thiết giáp và bộ binh thuộc Sư đoàn 5.


Âm mưu của ông Trần Kim Tuyến bị khám phá và ông bị ông Ngô Đình Nhu đày ra ngoại quốc sống lưu vong. Tuy nhiên các sĩ quan không bị bại lộ.
Đại tá Đỗ Mậu và trung tá Phạm Ngọc Thảo trở thành lãnh tụ của nhóm sĩ quan cấp tá nầy và có sự cố vấn của Thiếu tướng Trần Thiện Khiêm.
      Họ dự định đảo chánh (coup d'état) vào ngày 15-7-63 nhưng phải dời lại vì theo Thiếu tướng Khiêm là còn quá sớm. Ý kiến nầy của Tướng Khiêm dựa theo trung tá Lucien Conein của CIA. Như vậy Tướng Khiêm và ông Conein của CIA có liên quan đến âm mưu đảo chánh ngay từ đầu.
      Họ dự định lần thứ nhì vào ngày 24-10-1963. Lực lượng của họ có khoảng 3000 người và có thêm các lực lượng Truyền tin, Quân vận và vài phi công. Âm mưu đảo chánh ngày 24-10 bị bãi bỏ vì họ thấy cần phải có sự ủng hộ của Thiếu tướng Tôn Thất Đính, một người trung thành với Ngô Đình Diệm, đang lãnh đạo Quân đoàn III.


Từ đó nhóm các sĩ quan cấp tá nầy nhập vào nhóm của các Tướng lãnh qua sự trung gian của Tướng Khiêm và nhất là của Đại tá Đỗ Mậu.


* Nhóm các Tướng lãnh


Sau khi chùa Xá Lợi bị tấn công (tháng 8, 1963), một số Tướng lãnh cũng âm mưu đảo chánh do Trung tướng Trần Văn Đôn, Trung tướng Dương Văn Minh và Thiếu tướng Lê Văn Kim chủ trương, với ý định đảo chánh để chấm dứt khủng hoảng, lật đỗ chính phủ bị nhiều người xem là độc tài gia đình trị. (Tướng Đôn và tướng Kim là anh rể và em vợ).
Từ Đại tá Đỗ Mậu liên lạc với 2 Tướng nầy, nhóm sĩ quan cấp tá gia nhập vào nhóm các Tướng lãnh. Cũng nhờ Đại tá Mậu, Trung tướng Dương Văn Minh có được sự hợp tác của Thiếu tướng Nguyễn Khánh, tư lệnh Quân đoàn II ở Tây Nguyên và Đại tá Nguyễn Văn Thiệu, tư lệnh Sư đoàn 5, đóng ở Biên Hòa, ở cận thủ đô. Theo ông Thiệu sau này cho biết rằng Tướng Minh và Đại tá Mậu hứa là sẽ lập ra một chính phủ chống Cộng mạnh mẽ và giữ ông Diệm như Tổng thống không có quyền lực (figurehead). (Sư đoàn 5 của Đại tá Thiệu thuộc Quân đoàn III của Tướng Tôn Thất Đính).

PTH_Cac tuong đao chanh.png

2. Liên minh với chính phủ Mỹ


Tướng Lê Văn Kim đã nhờ bạn mình là ông Bùi Diễm giúp trong việc yêu cầu sự hỗ trợ nhằm thực hiện điều mà chính phủ Mỹ muốn làm với chính quyền Ngô Đình Diệm (tức là gạt bỏ chính quyền Ngô Đình Diệm). Có tin cho rằng từ tháng 8 năm 1963, Joseph A. Mendenhall, cố vấn chính trị tòa Đại sứ Mỹ tại Sài Gòn đề nghị loại bỏ ông Ngô Đình Diệm, ông Ngô Đình Nhu và tất cả những người trong gia đình ông Diệm bằng những nhân vật khác biết tuân phục Mỹ, vì Tổngthống Ngô Đình Diệm không chịu thay đổi chủ trương theo chính sách của Mỹ.
Ông Bùi Diễm đã giúp cho sự liên lạc với tòa đại sứ và các nhà báo Mỹ (AP, UPI, NY Times) ở Việt Nam.


Lịch sử bất đồng chính kiến giữa chính phủ Mỹ và Tổng thống Ngô Đình Diệm đã xảy ra từ vài năm về trước.
     Trong một cuộc tiếp kiến với Đại sứ Frederick Nolting, khi ông Nolting đề nghị để cho Mỹ chia sẻ những quyết định về chính trị, quân sự và kinh tế; Tổng thống Ngô Đình Diệm trả lời rằng: "chúng tôi không muốn trở thành một xứ bảo hộ của Hoa Kỳ". Có nguồn cho rằng từ năm 1961, Mỹ muốn thành lập căn cứ không quân và hải quân tại Cam Ranh nhưng tổng thống Ngô Đình Diệm không chấp thuận.
     Lại có tin rằng chính phủ Ngô Đình Diệm đã bí mật liên lạc với chính phủ Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa của Miền Bắc. Cụ thể là vào tháng 2 năm 1963, ông Ngô Đình Nhu mượn cớ đi săn cọp, bí mật gặp tại Bình Tuy một cán bộ cao cấp bộ chính trị đảng Cộng sản là Phạm Hùng, và có thể có cả tướng Trần Độ. Chính phủ Mỹ khá bận tâm với nguồn tin nầy.
Từ đó Tổng thống Kennedy của Mỹ lo ngại tình hình Việt Nam ảnh hưởng xấu đến cuộc tái tranh cử của ông vào năm 1964. Do đó ông muốn tìm một giải pháp mới nhằm thay đổi tình hình tại Việt Nam theo chiều hướng có lợi cho cuộc tái tranh cử của ông. Trong cuộc họp báo ngày 22-5 về Việt Nam, Tổng thống Kennedy đã có những lời lẽ chỉ trích chính phủ Ngô Đình Diệm. Ông có nói: "Mỹ sẽ rút quân đội và chấm dứt viện trợ cho Việt Nam Cộng Hòa bất cứ lúc nào họ yêu cầu". Ông ngụ ý khi trả lời báo chí là "Việt Nam muốn chiến thắng Cộng sản, cần phải có những thay đổi chính trị sâu rộng từ căn bản".


     Ngày 23-5, sau biến cố Phật Giáo ở Huế, người đứng đầu nhóm nghiên cứu về Việt Nam thuộc Tòa Đại sứ Mỹ, Ben Wood, đưa ra kế hoạch về các cách thay đổi chính phủ Ngô Đình
Diệm bằng một nhóm lãnh đạo khác phù hợp với mong muốn của chính phủ Mỹ.

 

Ngày 22-8, tân Đại sứ Henry Cabot Lodge đến Sài Gòn theo đúng dự định thay đổi Đại sứ của Tổng thống Kennedy, đã công bố ngày 27-6.
Từ biến cố Phật Giáo ở Huế (tháng 5 năm 1963) cho đến vụ chính phủ Ngô Đình Diệm ra lệnh tấn công các chùa (tháng 8 năm 1963), dư luận Hoa Kỳ cho rằng ông Ngô Đình Diệm chủ trương độc tài gia đình trị, càng ngày càng mất lòng dân, càng ngày càng kém hữu hiệu trong việc điều hành đất nước và chống lại quân du kích Giải phóng Miền Nam.


Ngày 23-8, Thiếu tướng Lê Văn Kim cho Rufus Phillips, giám đốc ủy ban Hoa Kỳ về Phát triển Nông thôn, biết sự thật về cuộc tấn công chùa chiền Phật Giáo là có 1426 tu sĩ Phật Giáo bị bắt và tất cả chất nổ và vũ khí tìm thấy trong các chùa là được gài vào. Dân chúng tin rằng Quân Lực Việt Nam Cộng Hòa đang giữ trách nhiệm đàn áp Phật tử và đang chuyển dư luận sangchống đối quân đội trong khi quân đội chỉ hành động như con rối trong tay Cố vấn Ngô Đình Nhu, người đã lừa gạt quân đội trong việc ban hành thiết quân luật. Các nhà lãnh đạo quân đội như tướng Tôn Thất Đính (Tư lệnh Quân đoàn III) và tướng Trần Thiện Khiêm (Tham mưu trưởng Liên Quân) đều không biết gì về kế hoạch tấn công chùa Xá Lợi và các chùa khác. Chiến dịch đó được thực hiện bởi Lực Lượng Đặc Biệt của Đại tá Lê Quang Tung và Cảnh sát Dã chiếntheo lệnh bí mật của ông Nhu. Ông Ngô Đình Nhu nắm quyền kiểm soát và Tướng Đôn phải nhận lệnh trực tiếp từ ông. Nếu tình hình này không sửa chữa và nếu dân chúng không biết được sự thật, quân đội sẽ bị tê liệt một cách nghiêm trọng trong cuộc chiến chống Cộng.


Tối ngày 23-8, Trung tướng Đôn mời Trung tá Lucien Conein, nhân viên CIA, đến gặp tại bộTham Mưu để thanh minh rằng quân đội không có tham gia vào việc đánh phá các chùa mà chính là Cảnh sát Đặc biệt của chính phủ. Khi ông Conein hỏi: "Tướng lãnh Việt Nam có ý định đảo chánh không?", thì Tướng Đôn dè dặt trả lời "sẽ nói chuyện sau".
Ông Conein, đặc vụ của CIA, trở thành đầu mối liên lạc giữa Đại sứ Mỹ và Tướng Trần Văn Đôn, thay mặt các tướng tá của Việt Nam.


Ngày 24-8, Đại sứ Lodge nhận được chỉ thị từ Bộ Ngoại giao ở Washington yêu cầu Tổng thốngNgô Đình Diệm cách chức Cố vấn Ngô Đình Nhu để thay vào đó bằng quân đội tinh nhuệ và các chính trị gia có tư cách; và cảnh báo Tổng thống Diệm rằng nếu ông ta từ chối thì "Mỹ phải đối diện với một điều có thể xảy ra, ngay cả bản thân ông Diệm cũng không thể được bảo đảm".

Cũng trong ngày 24-8, đại sứ Lodge gửi điện văn báo cáo rằng ông Nhu là người ra lệnh tấn công chùa và có nói về dự tính đảo chánh của một số tướng lãnh.
Ngày 25-8 trong chương trình phát thanh của đài VOA, Tổng thống Kennedy họp báo tuyên bố rằng: nếu muốn công cuộc ngăn chặn chủ nghĩa Cộng sản tại Việt Nam hữu hiệu thì cần phải thay đổi chính sách và thay đổi hệ thống nhân sự lãnh đạo tại Sài Gòn.


Cùng trong khoảng thời gian nầy, bà Ngô Đình Nhu họp báo tại Los Angeles tuyên bố rằng Mỹ đang dự định một cuộc đảo chánh lật đổ chế độ Ngô Đình Diệm. Bà tố cáo rằng "hiện thời ở Việt Nam bất cứ một cuộc đảo chánh nào cũng không thể thành công được trừ khi được Mỹ xúi giục và hậu thuẫn".
Ngày 29-9, Bộ trưởng Quốc phòng Robert McNamara và Tướng Maxwell Taylor qua Sài Gòn gặp Tổng th o nổ lực chống Cộng và phàn nàn về những tuyên bố của bà Ngô Đình Nhu, nhưng ông Ngô Đình Diệm tránh né các vấn đề do ông McNamara đưa ra.


Ngày 3-10, ông Conein gặp Tướng Dương Văn Minh và chính Tướng Minh là người cho ôngbiết ý định đảo chánh và yêu cầu người Mỹ hỗ trợ nếu nó thành công.
Đại sứ Lodge sau khi biết về âm mưu đảo chánh, được lên kế hoạch bởi các tướng lãnh của Quân lực Việt Nam Cộng hòa do tướng Dương Văn Minh cầm đầu, đã báo cáo cho Tổng thống Mỹ xin  ý kiến.


Biên bản cuộc họp ngày 29-10 giữa Tổng thống Mỹ và các cố vấn cho thấy Tổng thống Kennedy sau khi họp với 15 cố vấn ngoại giao cao cấp và chuyên gia an ninh quốc gia không đưa ra được ý kiến thống nhất về vấn đề này mà để cho Đại sứ Henri Cabot Lodge tùy cơ ứngbiến. Từ Was on, Ngoại trưởng Dean Rusk truyền đạt quyết định đến Đại sứ Lodge ở Sài Gòn và Lodge báo cho nhân viên CIA Lucien Conein biết.
Sau nầy ông Conein kể lại rằng: "Lệnh mà tôi nhận là thế này: Tôi phải cho Tướng Minh biết rằng chính phủ Mỹ sẽ không cản trở cuộc đảo chánh của họ, và tôi đã truyền đạt điều này". Sau đó ông Conein bí mật gặp Tướng Trần Văn Đôn để nói với ông này rằng Mỹ phản đối bất cứ hành động ám sát nào. Tướng Đôn trả lời: "Được rồi, nếu anh không thích điều đó chúng ta sẽ không nói về nó nữa".

PTH_Conein Lodge.png

3. Cô lập anh em Tổng thống Ngô Đình Diệm


Từ tháng 7 năm 1963 đã có những tin đồn về việc sắp xảy ra đảo chánh. Chính phủ Ngô Đình Diệm cũng có nghe được tin đồn. Để đối phó, chính phủ thuyên chuyển và bổ nhiệm tư lệnh các vùng chiến thuật và quân đoàn.
     Tướng Tôn Thất Đính từ vùng II (và Quân đoàn II) về vùng III (và Quân đoàn III).
     Tướng Đính còn kiêm chức Tổng trấn Sài Gòn - Gia Định.
     Tướng Huỳnh Văn Cao được đưa về vùng IV (và Quân đoàn IV).
     Tướng Nguyễn Khánh được đưa ra vùng II (và Quân đoàn II).
     Tướng Đỗ Cao Trí được đưa ra vùng I (và Quân đoàn I).
     Tướng Trần Văn Đôn từ quyền Tổng Tham Mưu Trưởng Quân Đội (thế cho Đại tướng Lê Văn Tỵ, đi chữa bệnh ở ngoại quốc) chỉ còn là Cố vấn quân sự của Phủ Tổng thống, không có quyền lực.
Hai lực lượng hùng hậu nhất được bố phòng chặc chẽ ở Sài Gòn (đóng ở thành Cộng Hòa và bảo vệ gia đình họ Ngô):
     Lực Lượng (lữ đoàn) Đặc Biệt do Đại tá Lê Quang Tung làm tư lệnh.
     Lữ Đoàn Liên Binh Phòng vệ Tổng thống phủ do Trung tá Nguyễn Ngọc Khôi làm tư lệnh.
Trên lý thuyết, 2 lực lượng này dưới quyền của Tướng Tôn Thất Đính, Tổng trấn Sài Gòn - GiaĐịnh nhưng thực tế dưới quyền trực tiế p của Cố vấn Ngô Đình Nhu.
Tướng Đính cũng là tư lệnh Quân đoàn III gồm có cả sư đoàn 5 (của Đại tá Nguyễn Văn Thiệu), đóng ở Biên Hòa gần thủ đô. 

PTH_TTDinh.png

Các Tướng, nhất là Tham mưu trưởng Liên quân (Joint General Staff) là Thiếu tướng Trần Thiện Khiêm, cố thuyết phục Thiếu tướng Tôn Thất Đính về phe của mình vì ông là Tư lệnh Quân đoàn III, kiểm soát vùng chung quanh thủ đô. Họ xúi Tướng Đính xin cho mình làm Bộ trưởng Nội vụ và xin cho Tướng Minh làm Bộ trưởng Quốc phòng và Trung tướng Trần Văn Minh làm Bộ Trưởng Giáo dục. Thiếu tướng Đính nghe lời, cùng với đồng nghiệp vào xin thẳng với Tổng thống Diệm nhưng bị rầy và Tổng thống Diệm còn muốn ông lên Đà Lạt nghĩ mát. Thiếu tướngĐính mất mặt và sau đó biết là gia đình Ngô cho người theo dõi ông nên ông đồng ý theo các Tướng âm mưu đảo chánh. Tuy nhiên các Tướng cũng không tin ông hoàn toàn mà còn dự tính ám sát ông nếu ông trở mặt. Nếu không có Tướng Đính theo phe thì cuộc đảo chánh không thể thành hình.  đỗ chính quyền muốn tạo ra một cuộc đảo chánh giả để tìm những người phản loạn. Cuộc đảo chánh nầy dùng lực lượng của Sư đoàn 7 ở Mỹ Tho (thuộc Quân đoàn 4) đang dưới quyền của Đại tá Bùi Đình Đạm gồm có 2 trung đoàn và một đại đội thiết giáp. Cuộc đảo chánh giả nầy được bàn với Tướng Đính. Tướng Đính đề nghị cử Đại tá Nguyễn Hữu Có, phó tư lệnh Quân đoàn III (dưới quyền của TướngĐính) đến thay Đại tá Đạm nhưng gia đình họ Ngô vẫn nghi ngờ và cử Đại tá Lâm Văn Phát làm tư lệnh Sư đoàn 7 vào ngày 31-10. Khi Đại tá Phát đến trình diện Tướng Đính để đi Mỹ Tho nhận nhiệm sở thì Tướng Đính không cho gặp và truyền lệnh cho ông trình diện vài ngày sau đó (sau ngày đảo chánh).
4. Chuẩn bị quân sự ngay trước ngày 1-11


Ngày 29-10, Tướng Tôn Thất Đính với tư cách là Tư lệnh Quân đoàn III và Tổng trấn Sài Gòn - Gia Định ra lệnh các đơn vị thuộc Lực Lượng Đặc Biệt (của Đại tá Lê Quang Tung) di chuyển ra khỏi Sài Gòn để truy quét Cộng sản ở vùng Hố Bò, Củ Chi.
Sáng ngày 30-10, Tướng Đính ra lệnh cắm trại toàn thể binh sĩ của Quân đoàn III và nhờ Tướng Đôn giả công điện của phủ Tổng thống cử Đại tá Nguyễn Hữu Có đi Mỹ Tho để lấy quyền chỉ huy sư đoàn 7. (Và từ đó chận đường tiếp viện từ Miền Tây).
Chiều ngày 31-10, Đại tá Nguyễn Văn Thiệu, tư lệnh sư đoàn 5 dẫn 2 trung đoàn của sư đoàn cùng 1 tiểu đoàn Pháo binh và 1 đại đội thiết giáp mượn cớ đi hành quân ở Phước Tuy nhưng dừng lại ở ngã ba xa lộ Biên Hòa và quốc lộ 15 (đi Vũng Tàu).
Ba lực lượng chính trong cuộc đảo chánh gồm có:
     1. Hai tiểu đoàn Thủy quân Lục chiến của Thiếu tá Nguyễn Bá Liên và 1 đại đội M113 Thiết giáp. Hai tiểu đoàn nầy được lệnh chuyển về thủ đô thay thế 2 tiểu đoàn nhảy dù (trung thành với Tổng thống Diệm) được lệnh chuyển về bắc thủ đô. Nhảy dù và Thủy quân Lục chiến là lực lượng trừ bị chiến lược thường đóng ở gần Sài Gòn để bảo vệ chế độ.
     2. Tiểu đoàn 6 Nhảy dù căn cứ ở Vũng Tàu và 1 tiểu đoàn khóa sinh có 12 thiết giáp ở Long Hải.
     3. Trung đoàn 9 và Trung đoàn 7 của Sư đoàn 5 của Đại tá Thiệu (lực lượng chánh của phe đảo chánh).
Ngoài ra còn có lực lượng của Trung tâm huấn luyện Quang Trung của Thiếu tướng Mai Hữu Xuân và Chiến đoàn Vạn Kiếp của Đại tá Vĩnh Lộc (?).
Tất cả các lực lượng quân sự này được di chuyển vào Sài Gòn từ đêm trước và tới giữa trưa (1-11) thì đóng ở ngoại ô Sài Gòn. Binh sĩ đều không được biết kẻ thù mình sắp đánh là ai. Một trung úy khi đến ngoại ô thủ đô thì được biết mục tiêu là thành Cộng Hòa (Cộng Hòa barracks) của Lực lượng phòng vệ Phủ Tổng Thống (Presidential Guards). Trung úy hỏi: "Ai là kẻ thù và ai là bạn?"; Đại tá trả lời: "Ai đối địch với chúng ta là kẻ thù".


Tất cả dưới quyền chỉ huy từ hành dinh của Đại tá Nguyễn Văn Thiệu. Tướng Tôn Thất Đínhcó 20 xe tăng bảo vệ tổng hành dinh Quân đoàn III của ông.


5. Biến cố trong buổi sáng ngày 1-11


Hai Tướng lãnh đạo đảo chánh là Dương Văn Minh và Trần Văn Đôn cho đến giờ phút chót vẫnlo và nghi Tướng Trần Thiện Khiêm và nhất là Tướng Tôn Thất Đính, vì cả hai là "con cưng" của gia đình họ Ngô và đều là người Công Giáo; được tưởng thưởng vì lòng trung hơn là tài ba. Tướng Khiêm còn là con đỡ đầu của Tổng thống Diệm.
Sáng ngày đảo chánh, Tướng Khiêm tha dầu nóng vào mắt cho mắt đỏ, đến gặp tướng Đính và giả bộ ngõ ý muốn dẹp bỏ cuộc đảo chánh vì cảm thấy thương hại "cụ" (ám chỉ Tổng thống Ngô Đình Diệm), không muốn tổn thương "cụ" (old man). Tướng Đính suy nghĩ rồi tỏ ý tiếp tục công cuộc lật đỗ chính phủ Diệm. Tướng Khiêm trở lại báo cáo với Tướng Đôn. Như vậy, sự nghi ngờ không còn nữa.
Thật ra những Tướng tá khác vẫn sợ là Tướng Đính đổi bên và theo cuộc đảo chánh giả của gia đình họ Ngô cũng như lo là lực lượng không đủ để thắng lực lượng trung thành của gia đình họ Ngô.


Thiếu tá Trương Ngọc Lực, chỉ huy trưởng Vùng III Sông ngòi và Đại úy Nguyễn Kim Hương Giang, chỉ huy trưởng giang đoàn 24 đã lừa Đại tá Hồ Tấn Quyền ra Thủ Đức để hạ sát ông nàytại rừng cao su.
Sáng ngày 1-11-63, một chiếc xe jeep của thủy quân lục chiến chận xe của Đại tá Hồ Tấn Quyền, tư lệnh Hải quân. Đại tá Quyền (36 tuổi) bỏ xe chạy bộ nhưng bị đuổi theo và bắn chết.


Sáng sớm 1-11-63, Đại tá Nguyễn Hữu Có và cận vệ dùng trực thăng bay đến tổng hành dinh của Sư đoàn 7 ở Mỹ Tho dùng súng uy hiếp binh sĩ ở đây. Đại tá Có giả giọng Đại tá Lâm VănPhát báo cáo bằng điện thoại với Thiếu tướng Huỳnh Văn Cao, Tư lệnh Quân đoàn IV ở Cần Thơ về sự chuyển nhượng quyền chỉ huy của sư đoàn 7 đã xong. Thiếu tướng Cao khôn g nhận ra sự khác biệt về ngữ âm Trung kỳ của Đại tá Có qua điện thoại! Đại tá Phát cũng như Thiếu tướng Cao là người Nam kỳ.
Sau này khi Thiếu tướng Huỳnh Văn Cao được biết là cuộc đảo chánh ở Sài Gòn là sự thực thì ông ra lệnh cho Đại tá Bùi Dzinh dẫn quân của sư đoàn 9 về Sài Gòn nhưng bị chận không qua được sông Tiền Giang vì tất cả các bắc ở Mỹ Thuận đã bị Đại tá Có di chuyển qua bên bờ phía bắc. Khi Thiếu tướng Cao gọi điện thoại sang Mỹ Tho thì Đại tá Có trả lời, nhận mình là ai vàđe dọa Thiếu tướng Cao dám đem quân qua sông. Dĩ nhiên Tướng C o cũng không điều động được sư đoàn 7 để cứu viện Tổng thống Diệm ở Sài Gòn vì lúc này tư lệnh của sư đoàn 7 là Đại tá Nguyễn Hữu Có (không còn là Đại tá Bùi Đình Đạm nữa). Sau khi đảo chánh thành công, Thiếu tướng Cao theo về với Tướng Minh.

 

Tướng Trần Văn Đôn, với tư cách Cố vấn quân sự của Phủ Tổng thống, có sắp đặt trước cho Đại sứ Cabot Lodge, Tướng Paul D. Harkins (tư lệnh lực lượng Mỹ ở Việt Nam) và Đô đốc Harry D. Felt (tư lệnh quân đội Mỹ ở vùng Thái Bình Dương) đến thăm Tổng thống Ngô Đình Diệm ở dinh Gia Long vào lúc 10 giờ sáng ngày 1-11. Mục đích là để phân tâm Tổng thống Diệm và phủ Tổng thống. Sau đó, Tướng Đôn vội vã trở về bộ Tham Mưu Liên quân.


6. Buổi họp tại Bộ Tham Mưu Liên Quân (trưa ngày 1-11)


Sáng ngày 1-11-63, tất cả Tướng Tá ở Sài Gòn được mời đến hợp ở Tổnh hành dinh của bộ Tham Mưu Liên quân ở Tân Sơn Nhứt. Đây là mưu của Tướng Đôn và Đại tá Đỗ Mậu.
Buổi họp bắt đầu vào trưa ngày 1-11, trước tiên Tướng Trần Văn Đôn tuyên bố cuộc đảo chánh sẽ xảy ra ngày hôm nay. Hầu hết các Tướng Tá có mặt đều đứng lên hưởng ứng. Chỉ cómột số trung thành với Tổng thống Diệm (và Cố vấn Nhu) từ chối. 
Tất cả những sĩ quan từ chối  đều là các sĩ quan cấp Tá:
     Đại tá Cao Văn Viên, tư lệng lữ đoàn Nhảy dù.
     Đại tá Lê Quang Tung, tư lệnh Lực lượng đặc biệt.
     Đại tá Huỳnh Hữu Hiền, tư lệnh Không quân.
     Đại tá Trần Văn Trung, Tùy viên quân sự ở Pháp (mới về).
     Trung tá Nguyễn Ngọc Khôi, tư lệnh liên binh Phòng vệ phủ Tổng thống.
     Trung tá Nguyễn Văn Thiện, chỉ huy trưởng binh chủng Thiết giáp.
     Thiếu tá Nguyễn Đức Xích, tỉnh trưởng Gia Định.
     Thiếu tá Lê Quang Triệu, tham mưu trưởng Lực lượng Đặc biệt.


Các ông bị bắt ngay sau đó và bị Đại úy Nguyễn Văn Nhung, sĩ quan tùy viên củatướng Minh, đưa sang tạm gia m trong phòng cô lập sĩ quan chống đối.
Đại tá Lê Văn Tung, Tư lệnh Lực lượng Phòng vệ Phủ Tổng thống và em là Thiếu tá Lê Quang Triệu bị đối xử rất quyết liệt.
Đại tá Tung bị kê súng vào đầu bắt phải nói điện thoại với Tổng thống Diệm báo tin là đã ra lệnh cho Lực lượng của mình buông súng nhưng không thuyết phục được Tổng thống Diệm. Hai anh em ông bị Đại úy Nhung (cận vệ của Tướng Minh) lôi ra ngoài, ông la lớn lại với các Tướng rằng: "Nên nhớ là ai gắn sao cho tụi bay?". Các Tướng tá hình như đều không có cảm tình với ông Tung (sau vụ Lực lượng Đặc biệt của ông giả danh quân đội tấn công chùa Xá Lợi và cácchùa chiền khác vào tháng 8).
Đêm đến, 2 anh em bị giết chết. Có 2 câu chuyện về sự kiện này:
     Hai anh em bị dẫn ra Nghĩa trang Tương tế Bắc Việt ở sau doanh trại của bộ Tham mưu Liên quân. Đại úy Nhung cùng 1 quân cảnh dùng lưỡi lê đâm nhiều lần vào anh em ông Tungcho đến chết và sau đó vùi xác vào một đống cỏ.
     Hai anh em Đại tá Tung và Trung tá Triệu bị bắt quỳ trước 2 cái hố, bị bắn chết và chôn luôn trong 2 cái hố nầy.


Đại tá Cao Văn Viên, Tư lệnh lữ đoàn nhảy dù, từ chối không đồng ý đảo chánh. Ông khóc, cởi lon ra đưa cho Tướng Minh xin từ chức. Ông được Tướng Đính và tướng Khiêm che cho nên không bị giết liền, bị bắt giữ (và kết tội tử hình?). Sau cuộc đảo chánh ông thoát chết và trở lại làm việc như cũ.
Hình như các sĩ quan khác cũng được tha ngay ngày sau đó nếu đổi ý quy thuận phe đảo chánh (và được các sĩ quan bạn bảo đảm) hoặc sau cuộc chính biến ngày 30-1-1964 của Trung tướng Nguyễn Khánh và Trung tướng Trần Thiện Khiêm. Không có sĩ quan nào khác bị giết trừ anhem Đại tá Tung và Thiếu tá Triệu.


Ngay sau đó tướng Dương Văn Minh chính thức đề nghị tất cả các tướng tá còn lại trong buổi họp tham dự vào cuộc đảo chánh.
Điệp viên CIA Lucien Conein cũng có mặt tại Bộ Tham Mưu Liên Quân mang theo một máy truyền tin đặc biệt để liên lạc với Tòa Đại sứ Mỹ và 1 bao tiền là 3 triệu đồng tiền Việt Nam để hỗ trợ cho việc thực hiện cuộc đảo chánh với lời hứa rằng Mỹ sẽ không làm bất cứ điều gì để bảo vệ ông Ngô Đình Diệm.
Theo sách Việt Nam Nhân Chứng của Tướng Trần Văn Đôn thì tướng Trần Thiện Khiêm nhận được 500.000 đồng, tướng Tôn Thất Đính nhận được 600.000 đồng, trung tá Lê Nguyên Khang nhận được100.000 đồng, đại tá Trần Ngọc Huyến nhận được 100.00 đồng, đại tá Nguyễn Văn Thiệu nhận được 50.000 đồng; tất cả có biên nhận rõ ràng trước từ ông Conein. Số tiền còn lạiđược chia cho các tướng Dương Văn Minh, Lê Văn Kim, Trần Ng ọc Tám và những người không có mặt ở Sài Gòn trong lúc đó là Thiếu tướng Đỗ Cao Trí (đang ở Huế, tư lệnh Quân đoàn I),
Thiếu tướng Nguyễn Khánh (đang ở Tây Nguyên, tư lệnh Quân đoàn II) và đại tá Nguyễn Hữu Có (đã đi Mỹ Tho).
Sau đó, Trung tướng Dương Văn Minh chính thức tuyên bố cuộc đảo chánh bắt đầu và các Tướng tá ký kết giấy tờ. Tất cả thâu tiếng nói tên của mình và sau nầy được phát trên Đài Phát Thanh Sài Gòn. Tất cả có 14 Tướng và 8 sĩ quan cấp Tá (trong đó có 1 Thiếu tá) có mặt tại bộTham mưu Liên quân trong lúc đó.


Danh sách các Tướng: 
     1. Trung tướng Dương Văn Minh
     2. Trung tướng Trần Văn Đôn
     3. Trung tướng Nguyễn ngọc Lễ
     4. Trung tướng Trần Văn Minh
     5. Thiếu tướng Trần Thiện Khiêm, Tham mưu trưởng Liên quân
     6. Thiếu tướng Tôn Thất Đính, Tư lệnh Quân đoàn III và Biệt khu thủ đô
     7. Thiếu tướng Lê Văn Kim
     8. Thiếu tướng Mai Hữu Xuân
     9. Thiếu tướng Lê Văn Nghiêm
     10. Thiếu tướng Trần Tử Oai
     11. Thiếu tướng Nguyễn Giác Ngộ
     12. Thiếu tướng Trần Ngọc Tám
     13. Thiếu tướng Nguyễn Văn Là
     14. Thiếu tướng Phạm Xuân Chiểu


Các sĩ quan cấp Tá: Đại tá Đỗ Mậu, Đại tá Nguyễn Cao, Đại tá Dương Ngọc Lắm, Trung tá Lê Nguyên Khang...


7. Chiến sự và Ngoại giao tại Sài Gòn (từ trưa 1-11 đến rạng sáng 2-11)


Lúc 12.10, tại dinh Gia Long, khi Tổng thống Ngô Đình Diệm được tin báo về cuộc đảo chánh, ông và cố vấn Ngô Đình Nhu cố liên lạc với tướng Trần Thiện Khiêm và tướng Tôn Thất Đính để cầu cứu nhưng không được trả lời.


Lúc 13:30, Trung tá Nguyễn Cao Kỳ, nắm quyền tư lệnh Không quân (Đại tá Huỳnh Hữu Hiền, tư lệnh Không quân đã bị bắt giam ở bộ Tham mưu liên quân), đã cho phi cơ phóng pháo bay lượn trên bầu trời Sài Gòn.


Các lực lượng phe đảo chánh bắt đầu tấn công từ chiều ngày 1-11:
      Lực lượng Thủy quân Lục chiến (2 tiểu đoàn) của Thiếu tá Nguyễn Bá Liên, Tham mưu
trưởng Lữ đoàn Thủy quân Lục chiến (cháu của Đại tá Đỗ Mậu, giám đốc an ninh quân đội), chiếm Bộ Nội vụ và cùng lực lượng tân binh quân dịch của Trung Tâm Huấn Luyện Quang Trung dưới quyền của Thiếu tướng Mai Hữu Xuân chiếm Tổng nha Cảnh sát. Nhiều công an mật vụ bị bắt. Lực lượng không chiếm được Trường Võ Bị Thủ Đức do Đại tá Lam Sơn cầm đầu, vẫn trung thành với Tổng thống Ngô Đình Diệm.
     Lực lượng Nhảy dù dưới quyền của Trung tá Phạm Ngọc Thảo chiếm phi trường Tân Sơn Nhứt rồi sau 2 lần tấn công chiếm được Đài Phát Thanh Sài Gòn. Một trung đội có thiết giáp của Lữ đoàn phòng vệ phủ Tổng thống có tấn công để tái chiếm Đài Phát Thanh nhưng không thành công.
     Lực lượng chánh của sư đoàn 5 (gồm 2 trung đoàn) dưới quyền chỉ huy của Đại tá Thiệu tấn công Thành Cộng Hòa của Lữ đoàn Phòng vệ phủ Tổng thống (vả Lực lượng đặc biệt).
Tổng thống Ngô Đình Diệm điện thoại nhiều lần nữa nhưng không liên lạc được với Tướng Đính.
Ông gọi tổng hành dinh của Tham mưu Liên quân (16:00) nói chuyện với Tướng Đôn yêu cầu các tướng lãnh gặp ông ở dinh Gia Long nhưng bị từ chối.


Lúc 16:30, Đài Phát Thanh Sài Gòn phát tin đảo chánh cho toàn quốc. Quân đảo chánh cho phát thanh trên toàn quốc danh sách của các tướng tá và phát hiệu triệu: tuyên bố lý do quân đội phải đứng lên lật đỗ chế độ, kêu gọi ông Diệm đầu hàng, hứa sẵn sàng cho ông Diệm xuất ngoại và hiệu triệu quốc dân đồng bào đoàn kết làm hậu thuẫn cho cuộc đảo chánh.
Trong khi đó máy bay của Không quân thả truyền đơn ở Sài Gòn kêu gọi dân chúng chống ông Diệm.
Cũng trong khi đó Tổng thống Diệm điện thoại nói chuyện với Đại sứ Hoa Kỳ là Henri Cabot
Lodge.
Đại sứ Lodge khuyên ông Diệm nên từ chức và lưu vong ra ngoại quốc như mong muốn của phe đảo chánh để bảo toàn tính mạng và ông sẽ giúp đỡ trong việc này. Ông Diệm từ chối không nhượng bộ hoặc đầu hàng, tuy nhiên ông cũng nhận thức được rằng người Mỹ đã ủng hộ âm mưu đảo chánh của các tướng lãnh.


Lúc 18:30, Tổng thống Diệm gọi lại Tướng Đôn nhưng được Tướng Đôn thông báo sự khước từvề vấn đề hòa giải của phe đảo chánh. Phe đảo chánh đòi ông Diệm phải rời khỏi nước. Ông Diệm đồng ý nhưng với một điều kiện: phe đảo chánh phải chấp nhận cho ông các nghi thức danh dự ra đi của một Tổng thống; nhưng ông bị từ chối.


Lúc 21:00 đêm 1-11, một lực lượng của sư đoàn 5 của Đại tá Thiệu bắt đầu tấn công dinh
Gia Long.
Dinh Gia Long đã là một pháo đài phòng thủ đang có 150 binh sĩ thuộc Lữ đoàn phòng thủ phủ Tổng thống do Thiếu tá Nguyễn Hửu Duệ cầm đầu.


Lực lượng 2 trung đoàn của sư đoàn 5 của Đại tá Nguyễn Văn Thiệu không chiếm được thành Cộng Hòa và dinh Gia Long. Chiến cuộc tiếp diễn cho đến rạng sáng 2-11.


Rạng sáng 2-11, theo lệnh trực tiếp của Tổng thống Ngô Đình Diệm, lực lượng trong thành Cộng Hòa và dinh Gia Long đầu hàng. Đại tá Thiệu và sư đoàn 5 mới vào tiếp thu được dinh Gia Long và thành Cộng Hòa.


Tổn thất của cuộc binh biến:
     Bên sư đoàn 5 của Đại tá Thiệu: 9 chết và 46 bị thương.
     Bên lữ đoàn phòng vệ phủ Tổng thống (và Lực lượng đặc biệt) của Tổng thống Diệm: 4 chết và 44 bị thương.
     Thường dân: 20 chết và 146 bị thương.
Thiếu tá Nguyễn Hữu Duệ, tư lệnh phó kiêm tham mưu trưởng Lữ đoàn liên binh phòng vệ phủ Tổng thống bị bắt ở dinh Gia Long và giam ở nha An Ninh Quân Đội một tháng. Về sau phải nhờ Đại tá Nguyễn Văn Quan, phụ tá tướng Dương Văn Minh, can thiệp mới được thả. 

PTH_Thanh CH.png

8. Ngoại giao sáng ngày 2-11


Rạng sáng 2-11, tin Tổng thống Ngô Đình Diệm đầu hàng chuyển tới bộ Tham Mưu Liên
Quân của các Tướng Tá đảo chánh. Một số Tướng Tá lúc đầu đã không có mặt vào lúc đó.
Trước đó đã có cuộc họp của tất cả Tướng Tá trong ngày trước và chỉ dự định lưu vong ông
Diệm và ông Nhu chứ không hề có dự định sát hại.
Tướng Minh và tướng Đôn còn nhờ ông Conein chắc chắn dự bị sẵn một máy bay để bay anh em ông Diệm ra khỏi nước.
Để trả lời yêu cầu của Tướng Minh và tướng Đôn; ông Conein cho biết theo tòa đại sứ là máy bay đang ở gần nhất là ở đảo Guam và phải cần 24 giờ mới dàn xếp tới được. Tướng Minh giựt mình và nói với Conein là các Tướng không thể giữ ông Diệm lâu được như vậy. Ngược lại với ông Conein, ủy ban điều tra của Thượng viện Mỹ vào thập niên 1970 đưa lên một nghi vấn:
"One wonders what became of the US military aicraft that had been dispatched to stand by for Lodge's departure, scheduled for the previous day".


Điều này Đại sứ Lodge và chính phủ Mỹ đã có bàn và dự tính 2 ngày trước. Và dự định sẽ giúp cho anh em ông Diệm và ông Nhu lưu vong ở 1 nước thuộc Đông Nam Á để họ không lập được chính phủ lưu vong.

Tuy nhiên, sau nầy sau khi Đại sứ Lodge chết năm 1985, một phụ tá của ông Lodge là Đại tá
Mike Dunn
kể lại rằng sau khi đầu hàng ở dinh Gia Long và thành Cộng Hòa, ông Diệm điện
thoại ông Lodge vào lúc 07:00 sáng ngày 2-11, ông Lodge đồng ý giúp đỡ cho tỵ nạn (asylum) nhưng sẽ không xếp đặt cho phương tiện di chuyển qua Phi Luật Tân cho đến ngày hôm sau (3-11). Điều này ngược lại việc ông Lodge đã hứa cho ông Diệm đi tỵ nạn (asylum) ngay ngày 1-11 nếu ông Diệm không kháng cự cuộc đảo chánh, trong điện đàm giữa 2 người vào chiều ngày 1-11. Đại tá Dunn còn tình nguyện đến tại chỗ ẩn náo của anh em ông Diệm và bảo vệ để 2 người không bị các Tướng làm hại. Đại sứ Lodge từ chối trước sự ngạc nhiên của Đại tá Dunn; ông Lodge nói: "We just can't get that involved". 

​

Sau khi từ chối giúp đỡ anh em ông Diệm rời khỏi nước an toàn trong buổi sáng ngày 2-11, ông Lodge có nói về sau khi 2 người bị bắn chết: "What would be have done with them if they had lived? Every Colonel Blimp in the world would have made use of them".

 

Như vậy Đại tá Dunn nghi ngờ là Đại sứ Lodge không muốn giúp ông Diệm tỵ nạn lưu vong trong ngày 2-11 như chính phủ Mỹ đã dự định trước ngày đảo chánh 1-11 và như ông đã hứa với ông Diệm trong ngày 1-11. Conein chỉ làm theo lệnh của Đại sứ Lodge khi ông trả lời theo yêu cầu về chiếc máy bay của Tướng Minh và tướng Đôn.

 

Sau khi dinh Gia Long đầu hàng, Trung tướng Dương Văn Minh đến ngay dinh Gia Long trong một sedan với Đại úy Nguyễn Văn Nhung (phụ tá và cận vệ của ông) để bắt giữ anh em ông Diệm và ông Nhu. Ông cũng đem theo 1 thiết giáp (APC) và 4 xe jeeps để chở anh em ông Diệm về tổng hành dinh của Tham mưu Liên quân cho lễ trao quyền được thu hình cho toàn quốc trước báo chí truyền thông quốc tế. Khi đến nơi thì Trung tướng Minh mới hay là anh em ông Diệm mất tích, không tìm thấy trong dinh Gia Long.

 

Khi biết tin tức của hai anh em ông Diệm đã thoát và không biết ở đâu, Điệp viên CIA Lucien Conein đã hỏi các tướng đảo chánh ở bộ Tham mưu Liên quân: "Hai ông ấy đi đâu? Phải bắt cho kỳ được vì rất quan trọng" và có nói bằng tiếng Pháp: "On ne fait pas d'omelette sans casser les oeufs?" (Người ta không thể làm trứng chiên mà không đập bể những quả trứng).

 

Thật ra, tiên đoán sẽ có đảo chánh, gia đình họ Ngô đã cho xây 3 đường hầm khác nhau dẫn từ dinh Gia Long ra tới những chỗ ở xa ngoài dinh Gia Long. Khoảng 20:00 đêm trước (1-11) ông Diệm và ông Nhu vội vã bỏ những American banknotes vào trong 1 briefcase. Họ chạy thoát ra theo 1 trong 3 đường hầm với những người tín cẩn: ông Cao Xuân Vỹ, lãnh tụ của Đoàn Thanh Niên Cộng Hòa và 2 tùy viên quân sự của Tổng thống Diệm là Đại úy Bằng và Trung úy Không quân Đỗ Thọ (lại là cháu của Đại tá Đỗ Mậu) . Anh em ông Diệm và ông Nhu đã ra khỏi dinh Gia Long gần 1 tiếng đồng hồ trước khi sư đoàn 5 của Đại tá Thiệu bắt đầu tấn công dinh Gia Long (21:00).

 

Trong cuộc tìm kiếm anh em ông Diệm, Trung tá Phạm Ngọc Thảo được một cận vệ bị bắt (ở dinh Gia Long) cho hay là họ đã trốn theo một đường hầm vào ẩn náo ở Chợ Lớn. Trung tá Thảo liên lạc thẳng với Tướng Trần Thiện Khiêm và được Tướng Khiêm bảo phải tìm và ngăn ngừa ông Diệm bị giết. Trong lúc đó, có thể đoàn xe của Tướng Dương Văn Minh trên đường trở về bộ Tham mưu Liên quân.

Chắc qua viên cận vệ nầy hay ông Diệm liên lạc với Tướng Khiêm (?), anh em ông Diệm được biết đến ở nhà một người Hoa kiều tên là Mã Tuyên ở Chợ Lớn. Mã Tuyên đã có làm ăn buôn bán thuốc phiện với ông Nhu.

Trong suốt thời gian ở nhà Mã Tuyên, ông Diệm đã liên lạc điện thoại khắp nơi. Qua cơ quan Mật vụ của ông Nhu, đường điện thoại ở nhà Mã Tuyên cùng số với đường điện thoại của dinh Gia Long do đó mọi người đều lầm tưởng là anh em ông Diệm vẫn còn ở dinh Gia Long cho đến khi ra lệnh đầu hàng khi liên lạc điện thoại. Do đó khi lực lượng của Đại tá Thiệu bắt đầu nổ súng tấn công dinh Gia Long (vào lúc 21:00) thì anh em ông Diệm đã ra ngoài trước đó (20:00). Tướng Minh tức gần chết khi biết rằng quân đảo chánh đã đánh một dinh không, không có anh em ông Diệm, và tạo ra những tổn thất nhân sự một cách vô ích.

​

Khi Trung tá Phạm Ngọc Thảo đến nhà Mã Tuyên thì ông không tìm thấy anh em ông Diệm và ông Nhu.


Thật ra sáng sớm ngày 2-11, từ nhà Mã Tuyên, hai ông Diệm và Nhu sang dự lễ và cầu nguyện tại Nhà thờ Cha Tam. Tại đây ông Diệm ra lệnh cho Đại úy tùy viên Đỗ Thọ lấy điện thoại của nhà xứ ở đây gọi về hành dinh của bộ Tham mưu Liên quân bảo là hiện Tổng thống đang ở Nhà thờ Cha Tam ở Chợ Lớn và đồng ý gặp các Tướng lãnh đang ở bộ Tham mưa Liên quân.


9. Cái chết của hai ông Tổng thống Ngô Đình Diệm và Cố vấn Ngô Đình Nhu


* Lịch sử theo Wikipedia (bản Việt ngữ và bản Anh ngữ, vào tháng 7, 2023)


Vào khoảng 7 giờ sáng ngày 2-11, một phái đoàn gồm 3 chiếc xe jeep, hai chiếc thiết giáp (thiết vận xa) M-113, 2 chiếc GMC chở đầy lính vũ trang và sĩ quan đi đến Nhà thờ Cha Tam để đón hai ông Diệm và Nhu. Các sĩ quan gồm có:
     Thiếu tướng Mai Hữu Xuân, trưởng đoàn
     Đại tá Dương Ngọc Lắm (Tư lệnh Lực lượng Dân vệ và Bảo an), Đại tá Nguyễn Văn
Quan (phụ tá của Tướng Minh),
     Thiếu tá Dương Hiếu Nghĩa, Đại úy Phan Hòa Hiệp (cả hai thuộc binh chủng Thiết giáp)
     Đại úy Nguyễn Văn Nhung (cận vệ và tùy viên của Tướng Minh),


Khi đến Nhà thờ Cha Tam, thừa lệnh của Tướng Mai Hữu Xuân, Đại tá Dương Ngọc Lắm đến nói chuyện với Tổng thống Diệm là ông thừa lệnh Trung tướng Chủ tịch Hội đồng Quân nhân Cách mạng (Tướng Minh) đến đón . Đại tá Lắm ép 2 ông Diệm và Nhu vào xe thiết giáp M-113. Ông Nhu không đồng ý và muốn nói chuyện với "ông Đôn và ông Đính" nhưng Đại tá Lắm nhún vai và cho đó là lệnh của Trung tướng Chủ tịch. Đại úy Nguyễn Văn Nhung ép 2 ông vào xe. Ông Nhu cự lại rằng: ông muốn nói chuyện với Tướng Minh và Tướng Đôn và nhấn mạnh rằng ông đi xe nào cũng được nhưng trừ Tổng thống (phải ngồi xe đàng hoàng). Đại úy Nhung nói:
"Ở đây không có Tổng thống nào cả". Ngay lập tức, Đại úy Nhung ra lệnh cho 2 quân nhân đẩy 2 ông vào xe thiết giáp M-113 và đóng cửa lại.
Trên đường từ Nhà thờ Cha Tam về hành dinh của bộ Tham Mưu Liên Quân, Tổng thống Ngô Đình Diệm và Cố vấn Ngô Đình Nhu bị giết chết trong xe thiết giáp này, cả hai đều bị trói tay ra sau lưng. Cả hai ông đi trong xe thiết giáp (APC) bít bùng với Đại úy Nhung và lính tùy tùng của ông.


Các Tướng Tá ghét ông Nhu nhưng họ vẫn kính trọng ông Diệm do đó họ kinh ngạc khi thấy xác chết của 2 người, có người mất bình tỉnh. Sau đó Tướng Đôn ra lệnh cho một Tướng khác nói với các phóng viên là hai anh em chết vì một tai nạn rủi ro.


Khoảng 10 giờ sáng ngày 2-11, Đài Phát thanh Sài Gòn loan một tin vắn tắt: "Anh em ông Diệm bị bắt tại Chợ Lớn, và đã tự tử", và tự tử trong xe thiết giáp trên đường di chuyển về bộ Tham mưu Liên quân.


Liền sau đó, CIA báo cáo với Tòa Bạch ốc là Diệm và Nhu đã chết, "alledgely due to suicide".
Nguyên nhân của tự tử từ ngộ độc chuyển sang bằng súng. Tướng Harkins báo cáo rằng tự tử xảy ra bằng súng bắn hay bằng lựu đạn vật lộn với một lính đứng gát. Tướng Minh cố gắng giải thích thêm về những sự khác biệt trong tin tức về cái chết của 2 người, nói rằng: "Bởi vì có sự khinh suất (inadvertence), có một cây súng trong xe". Chính vì cây súng nầy họ dùng để tự tử".
Dư luận khó tin vì 2  ông là người ngoan đạo và đạo Thiên Chúa thì cấm tự sát.

PTH_NY times.png

Thi hài của hai anh em Tổng thống Ngô Đình Diệm được âm thầm mai táng trong vòng thành Bộ Tham mưu Liên quân với sự hiện diện của người cháu gái (phu nhân của ông Trần Trung Dung?) và làm thủ tục khai tử tại quận Tân Bình (tỉnh Gia Định). Về nghề nghiệp, Tổng thống Diệm được ghi là Tuần vũ và Cố vấn Nhu được ghi là Quản thủ thư viện. Về sau, xác của 2 ông mới dời về cải táng ở nghĩa trang Mạc Đỉnh Chi.


Thi hài của hai ông được Giám đốc bệnh xá của bộ Tham mưu, bác sĩ Huỳnh Văn Hưỡn, khám nghiệm. Theo đó, hai ông Diệm và Nhu bị bắn từ sau gáy ra phía trước. Xác Tổng thống Diệm có nhiều vết bầm, chứng tỏ bị đánh đập trước khi bị bắn. Xác của Cố vấn Nhu bị đâm nhiều nhát, áo rách nát và dính đầy máu.


Về sau, người Mỹ (và thế giới) biết được tin tức chính xác về cái chết của hai người qua ông Conein. Sau đó, có hình của 2 người chết đẩm máu nằm trong sàn của xe thiết giáp được truyền bá và hai tay đều bị trói ra sau lưng. Tấm hình nầy cho thấy tin tức 2 người tự tử của các Tướng đảo chánh là không có thật mà thực sự hai ông Diệm và Nhu bị giết chết trong xe thiếp giáp M-113. 

PTH_Thi hài.png

* Chi tiết từ Tướng Trần Văn Đôn


Theo Tướng Đôn, các Tướng Tá đều buồn (grievous) khi thấy 2 xác của anh em ông Diệm đem về bộ Tham mưu và họ đã muốn ông Diệm được lưu vong an toàn và đều nghĩ đến sự chuyển nhượng quyền trong trật tự.
Tuy nhiên có những nguồn tin đối ngược lại:
     Lúc 8 giờ 30  sáng ngày 2-11, tại cuộc họp thu hẹp giữa một số tướng lãnh tại Bộ Tham
Mưu Liên Quân (khi phái đoàn của tướng Xuân đi rước hai anh em ông Diệm), Trung tướng
Nguyễn Ngọc Lễ đã xui tướng Minh: "Nhổ cỏ thì phải nhổ tận gốc". Tuy nhiên các tướng tá tại bộ Tham mưu Liên quân đều không có "đầu phiếu" để có hành động quyết định tối hậu đối với anh em ông Diệm

     Theo hồi ký "Việt Nam Máu Lửa Quê Hương Tôi", Đại tá Đỗ Mậu cho mình là người
duy nhất không tán đồng giết anh em ông Diệm trong một cuộc bàn luận giữa các tướng tá tham gia đảo chánh tại bộ Tham Mưu vào sáng ngày 2-11 về cách đối xử với ông Diệm, nên giết hay nên cho xuất ngoại.


Sau nầy theo báo cáo điều tra của tướng Đôn:
Thiếu tá Dương Hiếu Nghĩa bắn 2 anh em at point-blank range với một súng bán tự
động và Đại úy Nguyễn Văn Nhung bắn liên tiếp vào người họ trước khi dùng dao đâm vào xác của 2 người.
Có người thấy Tướng Dương Văn Minh ra hiệu cho Đại úy Nhung bằng 2 ngón tay trước khi
đoàn xe khởi hành đi bắt 2 anh em ông Diệm và ông Nhu. Do đó có nghi ngờ là Tướng Minh ra lệnh ngầm giết cả hai anh em.


Theo Tướng Đôn, sau khi nhận xác hai ông Diệm và Nhu; Tướng Đôn đối diện với tướng Minh trong văn phòng của ông nầy.
Tướng Đôn hỏi: "Tại sao họ chết?".
Tướng Minh trả lời: "Nó có vấn đề gì khi họ đã chết?".
Trong khi đó, Tướng Mai Hữu Xuân đi vào văn phòng của tướng Minh, không biết sự hiện
diện của tướng Đôn, đứng thẳng chào và nói (bằng tiếng Pháp): "Mission accomplie" (Sứ mạng đã hoàn thành).


* Dư luận về Đại úy Nguyễn Văn Nhung


     Theo hồi ký "Việt Nam Một Trời Tâm Sự" của Tướng Nguyễn Chánh Thi thì Thiếu tá Nhung
(Đại úy Nhung được thăng Thiếu tá sau cuộc đảo chánh) sau khi bị Tướng Nguyễn Khánh bắt đã thú nhận:
"Khi chiếc thiết vận xa M-113 rời nhà thờ Cha Tam chạy chừng 500m thì gặp tướng Thu
(thật ra là tướng Mai Hữu Xuân) đưa lên một ngón tay trỏ, Đại úy Nguyễn Văn Nhung trên thiết vận xa đoán rằng ông ta ra lệnh giết 1 trong 2 anh em Tổng thống Diệm nhưng chưa biết phải giết người nào; thì khi đó lại thấy tướng Thu đưa lên 2 ngón tay (ngón trỏ và ngón giữa) của bàn tay trái, với 2 ngón tay khép lại với nhau, chỉ vào 2 ngón tay của bàn tay phải giơ lên. Họ nghĩ rằng ông Tướng ra lệnh bắn cả hai anh em ông Diệm. Tôi (Thiếu tá Nhung) rút khẩu súng Colt 12, bắn mỗi người 5 phát, sau đó hăng máu bồi cho ông Nhu 3 phát nữa vào ngực... Tôi chỉ vì hăng say theo lệnh cấp trên mà đã làm như thế".


Sự thật trong hội đồng các tướng lãnh tham gia đảo chánh không có ai tên là Thu cả mà là Thiếu tướng Mai Hữu Xuân được Tướng Dương Văn Minh cử đi theo đoàn xe chở anh em ông Diệm.

PTH_3 tuong.png

Sau cuộc chỉnh lý ngày 30-1-1964 của Tướng Khánh và tướng Khiêm, Thiếu tá Nhung bị bắt và chết tại trại Hoàng Hoa Thám của Lữ đoàn nhảy dù. Sĩ quan báo chí của Tướng Nguyễn Khánh tiết lộ: "Thiếu tá Nguyễn Văn Nhung, sỹ quan tùy viên của Trung tướng Dương Văn Minh bị bắt giữ hồi đêm 30-1 và giam tại Lữ đoàn Nhảy dù trại Hoàng Hoa Thám; ông Nhung tự vận bằng dây giày".
Vợ của Thiếu tá Nhung cho biết khi khâm liệm ông Nhung, bà thấy trên người ông có hàng chục vết bầm tím, có vết còn in nguyên dấu đế giày. Bà khẳng định chồng bà bị tra khảo đến chết, chứ không phải tự sát bằng dây giày. Theo báo Dân Ý, xuất bản ở Sài Gòn thì thiếu tá Nhung đã "bị đá bể lá lách sau khi ông đã khai tất cả những bí mật trong vụ thanh toán anh em Tổng thống Diệm. Lời khai của ông được thâu băng và trao cho Tướng Nguyễn Khánh".


* Dư luận về Tướng Dương Văn Minh, Tướng Mai Hữu Xuân và các Tướng đảo chánh


Nhiều người nhận định là Đại úy Nhung (sĩ quan cận vệ của tướng Dương Văn Minh) không thể nào dám hạ sát hai ông Diệm và Nhu nếu không có lệnh của tướng Minh. Trách nhiệmcho cuộc ám sát nầy đè nặng trên đôi vai của Trung tướng Dương Văn Minh.
     Ông Conein của CIA chắc chắn rằng "I have it on very good authority of very many people, that Big Minh gave the order", cũng như William Colby, giám đốc division Viễn Đông của CIA. Ông Conein chắc chắn rằng sự sĩ nhục của Tướng Minh bởi anh em ông Ngô Đình Diệm là động lực chính làm cho ông ra lệnh hành  hai người nầy nhất là khi Tướng Minh đến dinh Gia Long mà không thấy anh em ông Diệm ở đây làm ông mất mặt.


     Tướng Trần Văn Đôn cũng quả quyết như vậy, nói rằng: "Tôi có thể nói rõ ràng rằng
chuyện nầy được thi hành từ Tướng Minh và chỉ ông ta mà thôi".


     Năm 1971, Tướng Minh cho rằng Đại tá Thiệu chịu trách nhiệm cho cái chết của hai người vì ông nầy do dự và tấn công dinh Gia Long chậm trễ quá. Ông Thiệu, lúc đó là Tổng thống của Đệ Nhị Cộng Hòa, cho ra một văn kiện mà Tướng Minh không cãi lại: "Dương Văn Minh phải nhận hết mọi trách nhiệm về cái chết của Ngô Đình Diệm".

 

Đại sứ Lodge nghĩ rằng Tướng Mai Hữu Xuân cũng có tội một phần, chắc chắn rằng "Diệm and Nhu had been assasinated, if not by Xuân personally, at least at his direction".

​

Một nhân viên CIA nói: "They (the generals) had to kill him (president Diệm). Otherwise his supporters would gradually rally and organize and there would be a civil war".

Vài tháng sau ngày đảo chánh, có tin rằng tướng Dương Văn Minh thú nhận riêng rằng: "Chúng tôi không có sự lựa chọn nào khác. Họ phải bị giết. Ông Diệm không thể để sống được vì ông ấy rất được kính trọng trong dân chúng ở thôn quê, và nhất là người Công Giáo và người di cư. Chúng tôi phải giết Nhu vì nhiều người sợ ông ấy - và ông ấy đã lập ra nhiều tập đoàn làm vũ khí cho quyền lực của ông".

Ông Trần Văn Hương, một nhân sự đối lập chính trị đã từng bị bỏ tù (bởi chính phủ Ngô Đình Diệm) vào năm 1960 vì chỉ trích ông Diệm, có nói: "Các Tướng lãnh đạo quyết định giết ông Diệm và em của ông vì đối với hai người nầy họ 'sợ muốn chết'. Những Tướng lãnh nầy tự biết rõ là họ không có tài đức cũng như không có hậu thuẩn chính trị, họ không thể ngăn ngừa sự trở lại của tổng thống và ông Nhu, nếu hai người nầy còn sống".

 

Trong thời gian ông Nixon làm Tổng thống Mỹ, chính phủ Mỹ có mở cuộc điều tra và được thuyết phục là chính Tổng thống Kennedy ra lệnh giết hai anh em ông Diệm, tuy nhiên không tìm ra được bằng chứng nào cả.

 

* Dư luận về Thiếu tá Dương Hiếu Nghĩa

 

Theo cuốn A Death in November của tác giả Ellen J. Hammer, trong khi chiếc thiết vận xa M113 dừng lại ở trước đường xe lửa trên đường Hồng Thập Tự, thiếu tá Dương Hiếu Nghĩa đứng trên cửa xe lia một tràng tiểu liên vào 2 anh em Tổng thống Diệm. Rồi Đại úy Nhung rút súng Colt ra bắn thêm mấy phát vào đầu Tổng thống Diệm và Cố vấn Nhu, sau đó tiếp tục rút dao đâm nhiều nhát vào ngực của hai ông. Tin này giống như báo cáo của Tướng Đôn.

​

Nhiều người cũng đồng ý vì cho rằng Thiếu tá Nghĩa là đảng viên của đảng Đại Việt vốn có thâm thù với chính phủ Ngô Đình Diệm và sau này ngồi ghế Phụ thẩm của Tòa án Cách Mạng xử tử hình ông Ngô Đình Cẩn.

 

Đại úy Đỗ Thọ, tùy viên của Tổng thống Diệm cũng đặt vấn đề: 'Đáng ra trong hồ sơ khẩu cung sau ngày chỉnh lý 30/1/1964, Thiếu tá Nhung phải khai thêm một sĩ quan đồng lõa tên Nghĩa nữa, nhưng không hiểu tại sao Thiếu tá Nhung lại không tiết lộ".

 

Trong cuốn "Nhớ lại những ngày ở cạnh Tổng thống Ngô Đình Diệm", nhiều nhân chứng đã thấy Thiếu tá Dương Hiếu Nghĩa lau bàn tay vấy máu khi vào báo cáo với tướng Dương Văn Minh.

​

* Chi tiết từ Thiếu tá Dương Hiếu Nghĩa


Từ sau cuộc đảo chánh 1-11-1963 cho đến 30-4-1975, ông Dương Hiếu Nghĩa được lên đến chức Đại tá (từ Thiểu tá) và tiếp tục phục vụ trong quân đội Việt Nam Cộng Hòa. Ông không hề bịđiều tra về cái chết của anh em Tổng thống Ngô Đình Diệm và Cố vấn Ngô Đình Nhu trong suốt Thời kỳ Quân quản và Đệ Nhị Cộng Hòa.


Thiếu tá Dương Hiếu Nghĩa kể lại (tháng 8, 2003), để tự  oan trước dư luận:
     Đoàn xe đi rước hai anh em ông Diệm và ông Nhu gồm có xe Quân cảnh đi đầu mở
đường, rồi đến xe jeep do Thiếu tá Dương Hiếu Nghĩa cầm lái và đại úy Phan Hòa Hiệp ngồi ghế bên phải. Băng ghế sau là tài xế (Thiếu tá Nghĩa tự cầm lái và bảo tài xế ra ngồi đàng sau) vàmột người lính t ruyền tin. T ên xe, hệ thống truyền tin đặc biệt có thể liên lạc với bộ chỉ huy lưu động Thiết giáp binh   và các thiết vận xa trong đoàn và có thể liên lạc khắp nơi.
     Theo sau xe jeep của thiếu tá Nghĩa là 2 chiếc xe jeep của Tướng Mai Hữu Xuân và đại táDương Ngọc Lắm (và đại tá Quan?). Sau đó là 4 chiếc thiết vận xa M-113, chiếc thứ ba được dùng để chở hai anh em ông Diệm và ông Nhu. Kế tiếp là xê vận chuyển bộ binh tháp tùng và sau cùng là chiếc thiết vận xa M-113 có  mặt trung đội trưởng. Trước khi đoàn xe lên đường, đại úy Nguyễn Văn Nhung có đến gặp Thiếu tá Nghĩa để xin tháp tùng theo đoàn xe và đã lên thiết vận xa số 3. Đại úy Nhung là cận vệ của Trung tướng Dương Văn Minh được lệnh đi theo đoàn xe vào Chợ Lớn với công tác đặc biệt và bí mật.


     Đến trước nhà thờ cha Tam, đại úy Hiệp giúp thiếu tá Nghĩa điều động đoàn xe quay đầu lại để chạy về và sắp đội hình theo thứ tự như lúc đến. Chiếc thiết giáp thứ 3 đậu sát lề phía trước cổng nhà thờ, cửa phía sau được hạ xuống để chuẩn bị cho Tổng thống Diệm và Cố vấn Nhu vào trong xe.
     Cổng lớn nhà thờ vẫn đóng, giáo dân lác đác đi lễ sớm, ngang qua cổng nhỏ. Thiếu tá
Dương Hiếu Nghĩa tháo súng ngắn, đi qua cổng nhỏ bước vào sân nhà thờ. Lúc này 2 ông đã đứng trước thềm nhà thờ. Ông Nghĩa cho biết đáng lẽ tướng Mai Hữu Xuân hay Đại tá Dương Ngọc Lắm phải là người vào nhà thờ để đón Tổng thống và Cố vấn nhưng hai ông không vào nên bất đắc dĩ thiếu tá Nghĩa trở thành người đi đón 2 người. Thiếu tá đến trước Tổng thống Diệm chào kính theo kiểu cách quân đội và mời hai ông ra xe. Hai ông bước xuống thềm rồi tiếp đến là 2 tùy viên và sau cùng là thiếu tá Nghĩa tuần tự hướng đến cổng, bước ra khỏi khuôn viên nhà thờ qua cổng nhỏ. Đại úy Nguyễn Văn Nhung và thiếu tướng Mai Hữu Xuân đã đứng ở cửa xe thiết giáp (thứ 3) mở cửa chờ sẵn. Ông Nhu hỏi xe nào dùng để đưa Tổng thống và phản đối dùng xe thiết giáp để đưa hai ông về bộ Tham mưu. Thiếu tướng Xuân lấy chiếc cặp da của Tổng thống Diệm từ tay tùy viên Đổ Thọ rồi quay về xe riêng. Đại úy Nhung ép buộc Tổng thống Diệm và Cố vấn Nhu vào trong xe thiết giáp M-113 này rồi cùng vào trong chiếc xe này.

Cửa đóng và tất cả xe chuyển bánh theo vị trí đã định, hướng về bộ Tham mưu Liên quân.


     Lộ trình từ nhà thờ cha Tam chạy đến đường Cộng Hòa thì rẽ trái, đi qua ngã sáu rồi rẽ
vào đường Hồng Thập Tự. Đến cổng xe lửa số 6 thì đoàn công voa phải ngừng lại vì cổng đã hạ xuống chận lại để xe lửa chạy qua. Trong lúc đoàn xe đang ngừng thì nghe tiếng súng nổ. Thiếu tá  Nghĩa quay đầu xe jeep lại, chạy dọc theo đoàn xe đi ngược về phía sau. Đến chiếc thiết giáp thứ 3 thì thấy đại úy Nguyễn Văn Nhung ngồi trên nóc xe, đưa ngón tay cái lên có ý nói mọi chuyện tốt đẹp. Thiếu tá Nghĩa hỏi tiếng súng nổ ở đâu? Đại úy Nhung đưa tay chỉ vào trong xe nhưn g không nói gì. Lúc ấy cũng đúng lúc đoàn xe lửa đã chạy qua và cổng được dở lên, nên  
Thiếu tá Nghĩa quay xe trở lại để đoàn xe tiếp tục chạy về bộ Tham mưu. Sau đó, trung đội trưởng báo cáo (với thiếu tá Nghĩa) qua hệ thống truyền tin rằng: phụ tài xế thiết vận xa thứ3 đã có báo cáo tiếng súng nổ đó là do ông đại úy bộ binh bắn chết ông Tổng thống Diệm và ông Cố vấn Nhu. (Đại úy bộ binh nầy là đại úy Nhung). Thiếu tá Nghĩa và đại úy Hiệp đều nghe biết vụ này qua hệ thống truyền tin trong xe của mình nhưng chưa báo cáo về bộ Tham mưu.


     Về đến sân cờ của bộ Tham mưu Liên quân, chiếc thiết vận xa thứ 3 này liền được lính
tới canh gát cẩn thận không cho ai đến gần và không cho chụp hình.
     Khi đoàn xe về đến bộ Tham mưu, các tướng lãnh đi ra, đi đầu là tướng Dương Văn
Minh, gặp tướng Mai Hữu Xuân đưa tay chào và nói: "Mission accomplie". Tướng Minh chưa nói gì thì tướng Khiêm phía sau hỏi chuyện gì xảy ra? Tướng Minh trả lời: "Hai ổng chết rồi".
Ai cũng chú ý đến câu nói của tướng Xuân: "Mission accomplie" (Sứ mạng đã hoàn thành).
Tướng Mai Hữu Xuân nhận lệnh và đã thi hành đúng như yêu cầu của người ra lệnh, cho nên mới nói: sứ mạng đã hoàn thành.


* Chi tiết từ Tướng Nguyễn Khánh


Mấy tháng sau cuộc đảo chánh vào ngày 30-1-1964, tướng Nguyễn Khánh và tướng Trần Thiện Khiêm thực hiện cuộc chỉnh lý (có Tướng Nguyễn Chánh Thi tham gia), bắt các tướng lãnh chánh trong cuộc đảo chính nhốt ở Đà Lạt.
Trong cuộc phỏng vấn trên truyền hình Little Sài Gòn hồi năm 2001, tướng Nguyễn Khánh kể lại:
     Lúc đó chúng tôi họp trên Đà Lạt 3 ngày 2 đêm để xử mấy ông Tướng Đà Lạt (các Tướng: Trần Văn Đôn, Tôn Thất Đính, Lê Văn Kim, Mai Hữu Xuân), thì xử ông Dương Văn Minh luôn, có lời khai tất cả. Ông Dương Văn Minh đã thú thật với hội đồng chúng tôi chính ông đưa 2 ngón tay thế này cho thằng sát thủ của ổng là thằng đại úy Nhung. Các tướng lãnh họp lúc đó đang bàn cãi về số phận hai ông (Diệm và Nhu) phải làm gì, phải ở đâu...
Tại sao ông Dương Văn Minh ra dấu cho thằng Nhung nó làm, nó thi hành cái mưu sát đó, mà nó thi hành một cách mọi rợ. Tui nói ra thì khó lắm... Nhưng mà vì sao ổng giết. Mà người ta vẫn biết ông Minh hiền từ, bon papa... nhưng mặt trong của ông Minh ghê tởm lắm. Chú thi hànhchuyện đó là đại úy Nhung. Trong cuộc Chỉnh lý sáng lại tui giao sinh mạng ông Nhung cho ông Cao Văn Viên, vì là Nhảy dù mà. Tôi nói với anh Viên rõ ràng là anh phải giữ mạng sống của anh n ày, vì anh này biết nhiều chuyện làm của ông Dương Văn Minh, từ hồi Rừng Sác, lấy tiền làm sao, đưa cho ông Diệm ông Nhu bao nhiêu, giữ lại bao nhiêu, và chú này giết thằng Paul là thằng con ông Bảy Viễn đó. Mấy ông Tàu ở Chợ Lớn đó, làm tiền này kia làm sao... thì thằng Nhung nó biết hết. Mình muốn thằng Nhung là một nhân chứng nó nói cái chuyện hiểu biết của nó.
Nhưng mà sáng lại thì nghe nói là thằng Nhung dùng dây giày thắt cổ chết. Chuyện đó không phải như vậy. Đó là một bí ẩn khác nữa... Tôi đã nói với người Mỹ biết chuyện đó rồi. Quyết định giết là ông Dương Văn Minh. Tại sao? Vì cái thù riêng của ông Dương Văn Minh với gia đình họ Ngô.

​

* Dư luận về liên quan của Mỹ


Sau nầy sau khi Đại sứ Henri Cabot Lodge chết năm 1 985, một phụ tá của ông Lodge là Đại tá Mike Dunn kể lại rằng sau khi đầu hàng ở dinh Gia Long và thành Cộng Hòa, ông Diệm điện thoại ông Lodge vào lúc 07:00 sáng ngày 2-11, ông Lodge đồng ý giúp đỡ cho tỵ nạn (asylum) nhưng sẽ không xếp đặt cho phương tiện di chuyển qua Phi Luật Tân cho đến ngày hôm sau (3-11). Điều này ngược lại việc ông Lodge đã hứa giúp cho ông Diệm đi tỵ nạn (asylum) ngay ngày 1-11 nếu ông Diệm không kháng cự cuộc đảo chánh, trong điện đàm giữa 2 người vào chiều ngày 1-11. Đại tá Dunn còn tình nguyện đến tại chỗ ẩn náo của anh em ông Diệm để bảovệ 2 người không bị các Tướng làm hại. Đại sứ Lodge từ chối trước sự ngạc nhiên của Đại tá Dunn; ông Lodge nói: "We just can't get that involved".
Sau khi từ chối giúp đỡ anh em ông Diệm rời khỏi nước an toàn, ông Lodge có nói về sau khi 2 người bị bắn chết: "What would be have done with them if they had lived? Every Colonel Blimp in the world would have made use of them". (Colonel Blimp = a pompous person with out-ofdate or ultraconservative views).


Sau khi được thông báo anh em Tổng thống Ngô Đình Diệm đã chết, Đại sứ Hoa kỳ Cabot
Lodge đã vui vẻ thốt lên bằng tiếng Pháp: "C'est formidable! C'est formidable!".


Khi biết tin tức của hai anh em ông Diệm đã thoát và không biết ở đâu, Điệp viên CIA Lucien Conein đã hỏi các tướng đảo chánh: "Hai ông ấy đi đâu? Phải bắt cho kỳ được vì rất quan trọng" và có nói bằng tiếng Pháp: "On ne fait pas d'omelette sans casser les oeufs?" (Người ta không thể làm trứng chiên mà không đập bể những quả trứng).


Khi biết Tổng thống Diệm đã chết, Đại tướng Maxwell Taylor tả thái độ của Tổng thống Hoa kỳ John F. Kennedy: "Đang ngồi Tổng thống cứ nhấp nhổm không yên. Sắc mặt ông trắng bệch, kinh ngạc và buồn rầu. Tôi chưa từng thấy ông trong tình trạng như thế này bao giờ".


Tổng thống Kennedy về sau cho rằng sự ám sát là rất đáng ghê tởm (abhorrent) và tự trách mình đã chấp thuận Cable 243, cho phép Đại sứ Lodge chọn lựa đảo chánh sau cuộc tấn công chùa Xá Lợi. Đó là Tổng thống Kennedy muốn nhắc lại cuộc họp ngày 29-10.
Đại sứ Lodge sau khi biết về âm mưu đảo chánh, được lên kế hoạch bởi các tướng lãnh của Quân lực Việt Nam Cộng hòa do tướng Dương Văn Minh cầm đầu, đã báo cáo cho Tổng thống Mỹ xin ý kiến. Biên bản cuộc họp ngày 29-10 giữa Tổng thống Mỹ và các cố vấn cho thấy Tổng thống Kennedy sau khi họp với 15 cố vấn ngoại giao cao cấp và chuyên gia an ninh quốc gia không đưa ra được ý kiến thống nhất về vấn đề này mà để cho Đại sứ Henri Cabot Lodge tùy cơ ứngbiến. Từ Washington, Ngoại trưởng Dean Rusk truyền đạt quyết định đến Đại s ứ Lodge ở Sài Gòn và Lodge báo cho nhân viên CIA Lucien Conein biết.
Sau nầy ông Conein kể lại rằng: "Lệnh mà tôi nhận là thế này: Tôi phải cho Tướng Minh biết rằng chính phủ Mỹ sẽ không cản trở cuộc đảo chánh của họ, và tôi đã truyền đạt điều này". Sau đó Conein bí mật gặp Tướng Trần Văn Đôn để nói với ông này rằng Mỹ phản đối bất cứ hành động ám sát nào. Tướng Đôn trả lời: "Được rồi, nếu anh không thích điều đó chúng ta sẽ không nói về nó nữa".


Theo tài liệu "JFK và the Diem Coup" của tiến sĩ John Prados xuất bản tháng 11 năm 2003, dựa trên các đoạn băng ghi âm (kể cả các buổi họp mật tái tòa Bạch ốc), các công điện trong và sau thời gian xảy ra cuộc đảo chánh thì chính phủ Mỹ có ý muốn loại bỏ quyền lực của ông Diệm chứ không hề có ý định sát hại hai ông Diệm và Nhu.

​

10. Phản ứng tức thời sau cuộc đảo chánh


Cuộc đảo chánh lật đỗ chế độ của anh em họ Ngô được đón chào với sự hân hoan rộng rãi trong quần chúng Miền Nam.
Dân chúng ở Sài Gòn ra ăn mừng ở đường phố ngày 2-11. Báo chí đều đứng về phe quân đảo chánh, gọi là "Cách Mạng 1-11" và tố cáo gia đình họ Ngô.

 

 

PTH_duong Lê Lợi.png

Bà Ngô Đình Nhu đang ở Mỹ trong thời điểm nầy, lên án cuộc đảo chánh và tố cáo người Mỹ đã đạo diễn cuộc đảo chánh nầy, giải thích rõ rằng: "no coup can erupt without American
incetement and backing".


Chính phủ Mỹ công khai từ chối trách nhiệm hay liên quan đến cuộc đảo chánh.
     Nhiều chính khách, kể cả Harriman, Tướng Maxwell Taylor, và phụ tá Bộ trưởng Ngoại
giao Roger Hilsman, denied có liên quan ; cho dù Hilsman xác nhận rằng người Mỹ không chấp
nhận chính sách của Ngô Đình Diệm có thể đã gây can đảm cho các Tướng lãnh (đảo chánh).
     Riêng Tòa Bạch ốc hân hoan bởi cuộc đảo chánh, nhất là nó gần như không gây đỗ máu.
Tòa Bạch ốc dung dưỡng ấn tượng là cuộc đảo chánh chỉ thuần túy từ người Việt Nam và cho
rằng họ không hề biết cuộc đảo chánh (trước khi nó xảy ra).


Tác giả có cảm nghĩ sau khi đọc trang sử về cuộc đảo chánh 1-11-1963:


CUỘC ĐẢO CHÁNH 1-11-1963
Cuối trang lịch sử của Ngô gia
Đảo chánh biểu dương chánh với tà?
Binh biến dĩ nhiên gây thiệt hại
Ngoại giao tuy vậy thiếu dung hòa
Âm mưu thâm độc, còn mua chuộc
Ám sát đê hèn, chẳng thứ tha
Thời cuộc thắng thua dù thấy rõ
Lương tâm phải trái bận lòng ta!
(Phan Thượng Hải)
8/2/2023 

​

11. Bắt đầu Thời Kỳ Quân Quản


Ngày 3-11-63: Hội Đồng Quân Nhân Cách Mạng thành lập để tạm thời lãnh đạo quốc gia. Đệ
Nhất Cộng Hòa chấm dứt và Thời kỳ Quân Quản bắt đầu.
Trừ 4 Trung tướng trong Hội đồng; các Thiếu tướng có công được thăng Trung tướng: Tôn Thất
Đính, Trần Thiện Khiêm, Lê Văn Kim, Mai Hữu Xuân, Phạm Xuân Chiểu và Lê Văn Nghiêm.
Các Đại tá được thăng Thiếu tướng: Đỗ Mậu, Nguyễn Văn Thiệu và Nguyễn Hữu Có.
Thiếu tướng Nguyễn Khánh (Tư lệnh Quân đoàn II) và Thiếu tướng Đỗ Cao Trí (Tư lệnh Quân
đoàn I) đã theo phe đảo chánh ngay từ đầu cũng được thăng Trung tướng

PTH_Noi cac NNThơ.png

{Hình toàn bộ còn có thêm các Tướng: Nguyễn Văn Là, Đỗ Mậu, Trần Văn Minh và Đỗ Cao
Trí}.


Hội Đồng Quân Nhân Cách Mạng:
     Chủ tịch: Trung tướng Dương Văn Minh
     Đệ nhất Phó Chủ tịch: Trung tướng Trần Văn Đôn
     Đệ nhị Phó Chủ tịch: Trung tướng Tôn Thất Đính
     Ủy viên Ngoại Giao kiêm Tổng Thư ký: Trung tướng Lê Văn Kim
     Ủy viên Kinh Tế: Trung tướng Trần Văn Minh
     Ủy viên An Ninh: Trung tướng Phạm Xuân Chiểu
     Ủy viên Quân Vụ: Trung tướng Trần Thiện Khiêm
     Ủy viên Chính Trị: Thiếu tướng Đỗ Mậu
     Ủy viên: Trung tướng Mai Hữu Xuân
          Trung tướng Lê Văn Nghiêm
          Thiếu tướng Nguyễn Văn Thiệu
          Thiếu Tướng Nguyễn Hữu Có
Hội Đồng Quân Nhân Cách Mạng chỉ định Cựu Phó Tổng thống Nguyễn Ngọc Thơ lập Chính
phủ.


Ngày 4-11-63: Chính phủ Lâm thời Nguyễn Ngọc Thơ thành lập.
Chính phủ Nguyễn Ngọc Thơ:
     Thủ tướng kiêm Tổng trưởng Kinh Tế: Nguyễn Ngọc Thơ
     Tổng trưởng Quốc Phòng: Trung tướng Trần Văn Đôn
     Tổng trưởng An Ninh: Trung tướng Tôn Thất Đính
     Tổng trưởng Ngoại Giao: Phạm Đăng Lâm
     Tổng tưởng Tư Pháp: Nguyễn Văn Mầu
     Tổng trưởng Giáo Dục: Giáo sư Phạm Hoàng Hộ
     Tổng trưởng Cải Tiến Nông Thôn: Trần Lê Quang
     Tổng trưởng Thông Tin: Thiếu tướng Trần Tử Oai
     Tổng trưởng Công Chánh: Trần Ngọc Oánh
     Tổng trưởng Y Tế: Vương Quang Trường
     Tổng trưởng Lao Động: Nguyễn Lê Giang
     Tổng trưởng Thanh Niên: Nguyễn Hữu Phi
     Tổng trưởng Tài Chánh: Lưu Văn Tính
     Tổng trưởng Kinh Tế: Âu Trường Thanh
     Bộ trưởng tại Phủ Thủ tướng: Nguyễn Thành Cung


Ngày 30-1-64: Trung tướng Nguyễn Khánh làm cuộc "Chỉnh lý", bắt và quản thúc 4 Tướng
Trần Văn Đôn, Tôn Thất Đính, Mai Hữu Xuân và Lê Văn Kim ở Đà Lạt. Các Tướng Trần Thiện
Khiêm, Nguyễn Văn Thiệu và Đỗ Mậu theo cùng phe với Tướng Nguyễn Khánh.
Ngày 31-1-64: Trung tướng Nguyễn Khánh làm Chủ tịch Hội Đồng Quân Nhân Cách Mạng.
kiêm Tổng Tư lệnh Quân Đội.
Ngày 1-2-64: Chính phủ Nguyễn Ngọc Thơ từ chức và được Trung tướng Nguyễn Khánh chấp
thuận (3-2-64)
Ngày 7-2-64: Hiến ước lâm thời số 2 giao quyền hành Quốc trưởng cho Hội Đồng Quân Nhân
Cách Mạng chỉ định. Hội Đồng Quân Nhân Cách Mạng cử Tướng Dương Văn Minh làm Quốc
trưởng và Tướng Nguyễn Khánh lập chính phủ.
Ngày 8-2-64: Chính phủ Nguyễn Khánh thành lập.
Chính phủ Nguyễn Khánh:
     Thủ tướng: Trung tướng Nguyễn Khánh
     Phó Thủ tướng đặc trách Bình định: Nguyễn Tôn Hoàn
     Phó Thủ tướng đặc trách Kinh Tế Tài Chánh: Nguyễn Xuân Oánh
     Phó Thủ tướng đặc trách Văn Hóa Xã Hội: Thiếu tướng Đỗ Mậu
     Quốc Vụ Khanh: Bác sĩ Lê Văn Hoạch
     Tổng trưởng Ngoại Giao: Bác sĩ Phan Huy Quát
     Tổng trưởng Nội Vụ: Hà Thúc Ký
      Tổng trưởng Công Chánh: Trần Ngọc Oánh
     Tổng trưởng Quốc Gia Giáo Dục: Bùi Tường Huân
     Tổng trưởng Quốc Phòng: Trung tướng Trần Thiện Khiêm
     Tổng trưởng Cải Tiến Nông Thôn: Nguyễn Công Hầu
     Tổng trưởng Y Tế: Vương Quang Trường
     Tổng trưởng Lao Động: Đàm Sỹ Hiến
     Tổng trưởng Thông Tin: Phạm Thái
     Tổng trưởng Tài Chánh: Nguyễn Xuân Oánh
     Tổng trưởng Kinh Tế: Âu Trường Thanh
     Tổng trưởng Tư Pháp: Nguyễn Văn Mầu
     Tổng trưởng Xã Hội: Trần Quang Thuận
     Bộ trưởng tại Phủ Thủ Tướng: Nghiêm Xuân Hồng


Ngày 21-3-64: Hội Đồng Quân Nhân Cách Mạng biểu quyết tự giải tán, nhường chỗ cho Ủy Ban
Lãnh Đạo Lâm Thời của Hội Đồng Quân Đội Cách Mạng
(thay thế Hội Đồng Quân Nhân
Cách Mạng):
     Chủ tịch: Trung tướng Nguyễn Khánh
     Đệ nhất Phó Chủ tịch: Trung tướng Trần Thiện Khiêm
     Đệ nhị Phó Chủ tịch: Thiếu tướng Đỗ Mậu
     Đệ tam Phó Chủ tịch: Trung tướng Phạm Xuân Chiểu
     Cố vấn Tối cao: Trung tướng Dương Văn Minh

PTH_DVM Ng Khanh.png

Bs PHAN THƯỢNG HẢI biên soạn và giữ bản quyền


Bài viết này đăng lần đầu trong phanthuonghai.com mục Lịch Sử và Thơ Văn phần Thời kỳ Cộng Hòa.


Tài liệu tham khảo:
Thơ và Sử Việt - Thời Pháp Thuộc (Thế kỷ 20) (Bs Phan Thượng Hải) - phanthuonghai.com
Thơ và Sử Việt - Lãng Ba và Miền Nam (Bs Phan Thượng Hải) - phanthuonghai.com
Thơ và Sử Việt - Trần Văn Hương (Bs Phan Thượng Hải) - phanthuonghai.com
Cuộc Đảo Chánh ngày 11-11-1960 (Trần Gia Phụng) - google
Related Articles and Pictures (Google Wikipedia)


Bs PHAN THƯỢNG HẢI biên soạn và giữ bản quyền

pth_HBChanh.png

THƠ HỒ BIỂU CHÁNH

Bs Phan Thượng Hải biên soạn

Ông Hồ Văn Trung (1884-1958) tự là Biểu Chánh (thường được biết dưới tên Hồ Biểu Chánh)
sinh ở Gò Công, học trường trung học Mỹ Tho, đậu Thành Chung (1905), làm việc với Pháp đến
chức Chủ Quận và hàm Đốc Phủ Sứ nhưng ông là một vị quan thanh liêm.


Từ đầu thập niên 1920 cho đến 1945 ông có viết trên 40 tiểu thuyết về xã hội Nho Giáo Nam Kỳ
trong sự du nhập của Âu Tây (trước cả Tự Lực Văn Đoàn).


Ông còn phỏng theo những tiểu thuyết Âu Tây trứ danh để viết thành tiểu thuyết:
Cay Đắng Mùi Đời (1923) phỏng theo Sans Famille (Không Gia Đình) của Hector Mailot (Pháp). Chúa Tàu Kim Quy (1923) phỏng theo Le Comte de Monte Cristo (Bá tước Monte Cristo=Kích Tôm Sơn) của Alexandre Dumas (Pháp). Ngọn Cỏ Gió Đùa (1926) p hỏng theo Les Miserables (Những Người Khốn Nạn) của Victor Hugo (Pháp). Chút Phận Lênh Đênh (1928) phỏng theo Dans Famille (Trong Gia Đình) của HectorMailot (Pháp). Người Thất Chí (1938) phỏng theo Crime et Châtiment (Tội Ác Và Hình Phạt) của M. Dostoevsky (Nga). 

Ông Hồ Biểu Chánh nổi danh là văn sĩ của Nam Kỳ Lục Tỉnh nhưng ít ai biết ông cũng là một
thi sĩ có tài.
Những bài thơ còn lưu lại được làm trước và sau khoảng thời gian ông viết văn (1920-1945).

 

*
Ngày 9-3-1945, quân đội Nhật Bản lật đỗ Thực Dân Pháp ở Đông Dương. Ông Hồ Biểu Chánh
đến tế mộ ông Trương Công Định, người khởi nghĩa chống Pháp đầu tiên (1858-1865) khi Thực
Dân mới chiếm Nam Kỳ.


TẾ MỒ TRƯƠNG CÔNG ĐỊNH
Việt Nam độc lập ó vang rân
Kéo đến tế mồ Trương tướng quân
Lừng lẫy đằng đằng hương chánh khí
Sụt sùi điểm điểm lụy đồng nhân
Trước sau tá quốc đều mong mỏi
Sống thác bình Tây cũng nợ nần
Ăn trái nhớ người gieo hột quý
Soi gương dĩ vãng đúc tinh thần.
(Hổ Biểu Chánh)
*
Sau khi Nhật Bản thua Đệ nhị Thế chiến, Pháp trở lại Đông Dương. Nam Kỳ có một chính
quyền tự trị gọi là Nam Kỳ Tự Trị với chính phủ của Bác sĩ Nguyễn Văn Thinh (1888-1946) ra
mắt ngày 2-6-1946. Ông Hồ Biểu Chánh làm Cố Vấn (đặc biệt) trong chính phủ nầy. Một thời
gian ngắn sau Thủ tướng Nguyễn Văn Thinh thắt cổ tự tử (ngày 10-11-1946) và ông Hồ Biểu
Chánh rút lui khỏi chính trường.


Một người bạn cùng học với ông Nguyễn Văn Thinh và ông Hồ Biểu Chánh (ở trung học Mỹ
Tho) là thi sĩ kỳ cựu của Nam Kỳ lúc bấy giờ (là) ông Thường Tiên Lê Quang Nhơn có làm bài
thơ khóc ông Nguyễn Văn Thinh và trách ông Hồ Biểu Chánh:


KHÓC T. T. NGUYỄN VĂN THINH
Nghe tin dường sấm nổ vang trời
Chia rẽ ai bày thuyết máu rơi
Khóc bạn cố tri trong nghịch cảnh
Trách người biểu chánh chẳng thông thời (*)
Vườn xưa thống nhất gương rành rạnh
Đại Việt phân ly khéo đổi dời
Thăm thẳm đêm đông buồn gạt lệ
Việc nhà việc nước thấy vơi vơi.
(Thường Tiên Lê Quang Nhơn)


(*) Chú thích: Tác giả chơi chữ, "biểu chánh" còn ám chỉ tên của ông Hồ Biểu Chánh.
Sở dĩ có người Nam Kỳ lúc bấy giờ không thích ông Hồ Biểu Chánh vì ông rất thân Pháp (và
muốn làm như ông Phạm Quỳnh?). Tương truyền rằng ông Cố Vấn Hồ Biểu Chánh là bạn với
Cao ủy Nam Kỳ D’Argenlieu từng lên chiến hạm của vị Hải quân Đô đốc nầy cùng đi chơi và có
làm bài thơ:


(Nguyên bản)
Chiến thuyền vượt biển gió hiu hiu
Cùng bạn hoang mang luận đủ điều
Trước mặt nước xanh phơi chí cả
Quanh mình sóng bạc giỡn trời chiều
Thị phi cười trẻ giành khôn dại
Nhân nghĩa riêng ta gởi ít nhiều
Quê cũ trong vời còn lý thú
Tấm lòng thơ thái trí tiêu diêu.
(Hồ Biểu Chánh)


Hai người cùng quê Gò Công với ông Hồ Biểu Chánh (Lương Tri và V. T.) và ông Thường Tiên
có 3 bài họa:
(Họa)
Nhà quê tình cảnh luống buồn hiu
Ngồi nghĩ vu vơ nghĩ lắm điều
Đồng cháy đã kinh cơn nắng sớm
Cây khô khôn đợi đám mây chiều
Ấm no vui vẻ điềm còn ít
Rách rưới lầm than thấy đã nhiều
Cùng sống chung nhau trong xứ sở
Riêng mình không nỡ tự tiêu diêu.
(Lương Tri)
(Họa)
Sẵn đã quen mùi cảnh quạnh hiu
Biết chi sự thế khó trăm điều
Đọc thơ giải trí vui trà sớm
Cày ruộng an nhàn thưởng rượu chiều
Vụng dại thị phi mai mỉa ít
Khéo khôn ân oán tiếng tăm nhiều
Xét mình đức kém thêm tài mọn
Nào dám mong gì chuyện viển diêu.
(V.T.)
(Họa)
Đọc bài vượt biển dạ buồn hiu
Trong lúc giang sơn rối lắm điều
Vui vẻ một mình xem cảnh lịch
Thở than muôn trẻ giẫm mưa chiều
Dại khôn ai dám khoe rằng trọn
Nhân nghĩa suy ra thấy có nhiều
Đất cũ quê xưa trời ấm ủ
Lòng nào thơ thái trí tiêu diêu.
(Thường Tiên)


Ông Thường Tiên còn làm thêm một bài thơ gởi cho ông Hồ Biểu Chánh.


Nghe vẳng ai kia vượt chiến thuyền
Vầy đoàn tận hưởng cảnh thần tiên
Mảng gần cửa tượng thân vinh hiển
Quên phứt nhà mình vách ngửa nghiêng
Đã vậy còn khoe người đạo nghĩa
Lại còn châm biếm kẻ khùng điên
Uổng đời đã trọn danh liêm sĩ
Sao nỡ buông câu bãi thấp hèn?
(Thường Tiên)


Thi sĩ Thường Tiên Lê Quang Nhơn là con của Cai tổng Lê Quang Chiểu. Người anh con bác
của Thường Tiên chính là Bác sĩ Lê Văn Hoạch lại là 1 trong 3 Thủ tướng của Nam Kỳ Quốc Tự
Trị ngoài Bác sĩ Nguyễn Văn Thinh và Thiếu tướng Nguyễn Văn Xuân.

 

*
Hồ Biểu Chánh lại làm bài thơ Sáo Lủng để tả chí khí của mình.


SÁO LỦNG (*)
Ngăn cản trần ai đã mấy niên
Dày công tấm sáo lủng ngoài hiên
Trăng lòn khoảng trống soi người ngọc
Gió lọt mành thưa mát kẻ hiền
Trưa xũ che sơ sân Lý Bạch
Chiều treo rước đủ khách đài nguyên
Phơi sườn quân tử đền cho chủ
Nắng táp mưa sa chẳng chút phiền.
(Hồ Biểu Chánh)


(*) Chú thích: Sáo = mành mành nhỏ, nan to. Lủng = thủng
Thường Tiên Lê Quang Nhơn và một thi sĩ nổi danh khác ở Nam Kỳ là Huỳnh Tam Toàn cũng
làm thơ cùng một đề tài để chỉ trích Hồ Biểu Chánh.


SÁO LỦNG
Ngoài hiên nhỏng nhảnh một màng treo
Sáo lủng suy công đã có nhiều
Lỗ trống tuy tuôn luồn gió sớm
Màng thưa thường đỡ giọt mưa chiều
Bụi hồng đâu dễ nhơ nhà bạc
Lũ nịnh không mong liếc cửa triều
Lắm lúc trải thân ngăn nước lửa
Màng chi rách bỏ mới tưng tiêu.
(Thường Tiên Lê Quang Nhơn)


SÁO LỦNG
Khuyên người chớ phụ nghĩa sau xưa
Sáo lủng vì đởi đỡ nắng mưa
Nguyệt ấy tình nồng duyên ấm lạnh
Trời là bạn cũ lối chiều trưa
Phong trần chẳng nệ thân hân hủi (*)
Đài các còn mong mặt đỏng đưa
Sờ sãy ấy là công cán nặng
Khuyên người chớ thấy mới mà ưa.
(Huỳnh Tam Toàn)


(*) Chú thích: Hân hủi = hắt hủi, khinh thường.
Hai thi sĩ khác lại xướng họa với cùng đề tài trên để bênh vực Hồ Biểu Chánh và khuyên Thường Tiên nên giữ nên giữ tình bạn:


SÁO LỦNG (Nguyên bản)
Lần lừa xuân mãn tới thu qua
Sáo lủng còn dành mắt thấy xa
Lóng trước đỡ sương ngăn bóng nguyệt
Bây chừ lọt gió rõ màu hoa
Lầu son các tía quen loè loẹt
Nắng táp mưa sa chịu đả đà (*)
Trách kẻ hở răng sao nỡ tệ
Rách không bồi bổ lại moi ra.
(Bồng Dinh Đỗ Thanh Phong)
(*) Chú thích: Đả đà = đánh ngược lại.


SÁO LỦNG (Họa)
Phong trần trải cật tháng ngày qua
Sáo lủng ten ben thảm nỗi xa (*)
Ruột để gắng ngăn mưa cửa nguyệt
Sương rung gượng đón gió thềm hoa
Bơi bươi ới hỡi lòng tàn bạo
Bồi bổ rồi ra vẻ đậm đà
Quân tử bạn mình xin nhớ lấy
Yêu nhau nương đỡ lúc vào ra.
(Thượng Tân Thị)
(*) Chú thích: Ten ben = tanh bành


*
Sau đó chiến tranh kháng Pháp xảy ra (1946-1954), dân chúng tản cư để tránh bom đạn hoặc để
theo hay để tránh “Kháng Chiến”.


Ông Hồ Biểu Chánh tản cư về Gò Công và có làm bài thơ:


TỰ THÁN
Tản cư lưu lạc mấy trăng rồi
Đất khách nhà người sót phận tôi
Mở miệng nhác ngâm câu thạnh trị
Phủi tay thêm giảng thuyết luân hồi
Thanh Tuyền mong hưởng nguồn an ủi (*)
Khổng Tước riêng buồn bước nổi trôi (*)
Non nước xa trông mây ảm đạm
Lỡ cười lỡ khóc ruột gan sôi.
(Hồ Biểu Chánh)
(*) Chú thích:
Xã Thanh Tuyền = xã Bến Súc (ở Gò Công).
Khổng Tước = con Công, ám chỉ Gò Công


*
Theo Văn học sử, ông Hồ Biểu Chánh viết văn khoảng 1920-1945. Nhưng trước đó, ông có bài
thơ Vô Đề theo thể Cửu Liên Hườn (1912).


"CỬU LIÊN HƯỜN"
Cà Mau dung bước đã ba trăng
Phong cảnh trong ra ít chỗ bằng
Thong thả mục đồng coi lảnh lót
Linh đinh ngư phủ lưới bao giăng
Tiều vui dơ búa nơi lâm tẩu (1)
Canh một phơi chui chốn nội sanh
Thằng chệt chen vai người bổn thổ (2)
Coi quyền dành giựt chạy lăng xăng.


Lăng xăng coi thử số làm sao
Đoái lại vườn xuân rất ngạt ngào
Ngàn đặm trông vơi trồng chẳng ráo
Năm canh thổn thức ruột như bào
Nặng quằn chưa trả ơn người trước
Xo xắn khó tròn đạo kẻ sau
Nam tử lỡ mang lời với thế
Công danh nhiều ít phải xôn xao.


Xôn xao rồi nghĩ lại buồn thêm
Một gốc trời Nam chín khúc mềm
Em dại ham chơi lo nỗi trẻ
Con thơ thất dưỡng tủi thay niềm
Lẻ bầy tìm tỏi xăng văng vượn
Xa ổ kêu sầu bát ngát chim
Nhắm mắt đưa chơn coi máy tạo
Bao chừ mai trước đứng chung thềm.

 

Chung thềm khi ấy mới vui cho
Nhớ bạn tri âm tiếng hẹn hò
Khoẳng khoát vườn đào cây rải rác (3)
Biệt mù dặm liễu khúc quanh co
Ngoài tường thoảng thoảng nhành hoa động
Đầu chái lui thui bóng nguyệt lò
Dám trách cao xanh gây nỗi thảm
Để người trông đợi kẻ buồn xo.

 

Buồn xo nông nỗi tại vì ai
Đeo đuổi lòng danh bước lạc loài
Hạc nội thảnh thơi ganh chí trẻ
Gà lồng túng tính tủi phần trai
Mối sầu lần gỡ ngày thêm lụn
Tơ nhợ còn vương giấc khó dài
Gặp cuộc phải xây theo với cuộc
Tứ dân nào phải kế sanh nhai.

 

Sanh nhai chi thiếu kế trên đời
Nông cổ coi bề rất thảnh thơi
Làm chủ muốn ngơi ngơi tỉnh tỉnh
Khỏi tôi buồn nhận nhận chơi chơi
Côn kình biển cạn khôn khoe sức
Kỳ ký đường co khó trổ tài
Danh lợi bôn chôn thôi trối kẻ
Phân tai ta giữ buổi hôm mai.

 

Hôm mai ngồi nghĩ đến nhân tình
Ít dữ trên đời rõ nhục vinh
Đường thẳng chưa ai thêm thử bước
Việc hư hiếm kẻ áp chen dành
Ruồi bu đuôi ngựa rồi nghinh mặt
Cáo đội lớp hùm cũng thiếu nanh
Ba vạn sáu ngàn ngày có mấy
Làm chi cực trí lại nhơ danh.

 

Nhơ danh mặc kẻ giữ lòng ta
Quan sự rảnh rồi thích thú nhà
Buổi tối thi ngâm câu Đỗ Lý
Vui trưa kìm khải khúc Kỳ Nha
Thà cam người trí lều (liều) xiêu xó (4)
Dễ chịu thằng ngu dạn nhổn nha
Dẫu tiếng ngựa trâu chi cũng chịu

Giữa trần ai dễ biết ai mà.
 

Biết ai mà tỏ chút tình riêng
Bóng thỏ canh chầy dọi trước hiên
Danh lợi mắt lơ trông một cặp
Non sông gánh nặng đạo ba giềng
Nghiêng tai chi sá lời phi thị
Lần bước noi theo dấu thánh hiền
Cái chí tang bồng đâu cũng vậy
Hễ là vô sự ấy là tiên.
(Hồ Văn Trung tự Biểu Chánh) Avril 1912


Chú thích:
(1) Lâm = rừng. Tẩu = động.
(2) Bổn (tiếng Nam Kỳ)= bản
(3) Khoẳng (tiếng Nam Kỳ) = khoảng
(4) Lều (tiếng Nam Kỳ) = liều


Bs PHAN THƯỢNG HẢI biên soạn và giữ bản quyền


Bài viết nầy đăng lần đầu trong phanthuonghai.com mục "Thơ Văn" phần Đọc Thơ (Kim Văn).
Tài Liệu Tham Khảo:
1) Thơ Quốc Ngữ Nam Kỳ (Phan Thượng Hải) - phanthuonghai.com
2) Thơ và Việt Sử - Thời kỳ Độc Lập (Bs Phan Thượng Hải) - phanthuonghai.com
3) Thơ và Việt Sử - Thời Pháp Thuộc Tk 20 (Bs Phan Thượng Hải) - phanthuonghai.com
Bs PHAN THƯỢNG HẢI biên soạn và giữ bản quyền

​

 

TRÚC LÂM YÊN TỬ
Bs Phan Thượng Hải biên soạn


Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử được Trúc Lâm Đại sĩ (Trần Nhân Tông) thành lập từ Yên Tử Sơn.
Về sau, Thiền Tông Đại Việt có ở cả 2 miền Bắc Hà và Nam Hà trong thời nhà Hậu Lê.


Trúc Lâm Đại Sĩ
*
Thượng Hoàng Trần Nhân Tông (1258-1308) lúc về già đi tu ở ngọn Tử Tiêu của núi Yên Tử
xưng là Trúc Lâm Đại sĩ. Ông tổng hợp tất cả các Thiền phái của Đại Việt mà lập ra Thiền phái
Trúc Lâm Yên Tử và tự mình là Tổ thứ nhất. Dưới đây là bài thơ Thiền của Trúc Lâm Đại sĩ nổi
danh và truyền tụng cho hậu thế:


CƯ TRẦN LẠC ĐẠO PHÚ                
Cư trần lạc đạo thả tùy duyên       
Cơ tắc xan hề khốn tắc miên         
Gia trung hữu bảo hưu tầm mịch    
Đối cảnh vô tâm mạc vấn thiền       
(Vua Trần Nhân Tôn)   

 

Ở ĐỜI VUI ĐẠO

Ở đới vui đạo hãy tùy duyên

Đói cứ ăn đi mệt ngủ liền

Có báu trong nh àthôi khỏi kiếm

Vô tâm đối cảnh hỏi chi thiền  

                 (Dịch)
 

*
Tuệ Trung Thượng Sĩ
Người dẫn đạo cho vua Trần Nhân Tông đi tu là Tuệ Trung Thượng Sĩ. Tuệ Trung Thượng Sĩ
tên thật là Trần Quốc Tung (1230-1291) là anh ruột của ông Trần Hưng Đạo (Hưng Đạo Vương
Trần Quốc Tuấn) và là cậu của Trần Nhân Tông. Ông có giúp nhà Trần và ông Trần Hưng Đạo
trong chiến dịch kháng Nguyên được phong tước là Hưng Ninh Vương nhưng không thích làm
quan:


CHIẾU THÂN                                    
Tiêu đầu lạn ngạch bị kim bào           
Ngũ thất niên gian thị xưởng tào       
Túng dã siêu quần kiêm bạt tụy         
Nhất hồi phóng hạ nhất hồi cao.        
(Tuệ Trung Thượng Sĩ)                      

 

SOI MÌNH

Bể đầu dập trán vận kim bào     

Năm bảy năm nay chốn xưởng tào (*)       

Tuy đã hơn người và vượt bực       

Lúc thì xuống thấp lúc lên cao.                     

(Phan Thượng Hải dịch)

 

(*) Chú thích:

Kim bào = Áo bằng vàng, ý nói người làm quan hay hoàng tộc. Xưởng tào = Dinh thự
của quan có đông người.


Một hôm Thiên Cảm Hoàng Thái Hậu (vợ của vua Trần Thánh Tông) mở tiệc trong cung có mặt
anh mình là Tuệ Trung Thượng Sĩ và con mình là vua Trần Nhân Tông. Tiệc có cả thức ăn mặn
và chay. Tuệ Trung Thượng Sĩ ăn không phân biệt thức ăn chay hay mặn. Thiên Cảm lấy làm lạ
mới hỏi: “Anh tu Thiền mà ăn thịt cá thì làm sao thành Phật được?”. Tuệ Trung Thượng Sĩ cười

đáp lại: “Phật là Phật, anh là anh. Anh không cần thành Phật, Phật không cần thành anh. Em
không nghe các bậc cổ đức nói: Văn Thù là Văn Thù, giải thoát là giải thoát sao?”. (Văn Thù Bồ
tát tượng trưng cho Bát Nhã).
Hơn nữa, khi đọc bài thơ dưới đây của Thượng Hoàng Trần Thánh Tông (cha của Nhân Tông)
lúc đi tu thì thấy cũng không khác lắm:


TỰ THUẬT
Tung hoành bất đọa hữu vô ky (cơ) 
Vạn Pháp phân phân tổng bất tri
Khiết phạn đã miên tùy xử dụng
Cánh vô tha sự khả ưng vi.
(Vua Trần Thánh Tông)

 

DỊCH:

Tung hoành chẳng để rớt cơ mầu

Vạn Pháp bời bời thãy biết đâu (*)

Ngủ đẫy, chén no, tùy ý thích

Ngoài ra còn có việc gì đâu.

(Huệ Chi dịch)


(*) Vạn Pháp = Tất cả mọi Hiện tượng.

​

*
Vua Trần Nhân Tông cũng có thơ giống như Đường thi của đời Đường bên Tàu như so sánh 2
bài thơ dưới đây:


XUÂN NHẬT YẾT CHIÊU LĂNG
Tì hổ thiên môn túc
Y quan thất phẩm thông
Bạch đầu quân sĩ tại
Vãng vãng thuyết Nguyên Phong.
(Trần Nhân Tông)

 

NGÀY XUÂN THĂM CHIÊU LĂNG (*)

Nghìn cửa nghiêm tỳ hổ

Bảy phẩm, đủ cân đai

Lính bạc đầu còn đó

Chuyện Nguyên Phong, kể hoài. (*)

(Trần Lê Văn)


(*) Chú thích:
Chiêu Lăng = lăng của Trần Thái Tông. Nguyên Phong = niên hiệu của Thái Tông.


HÀNH CUNG
Liêu lạc cố hành cung
Cung hoa tịch mịch hồng
Bạch đầu cung nữ tại
Nhàn tọa thuyết Huyền Tông.
(Nguyên Chẩn) 779-831 (*)

 

HÀNH CUNG (*)

Tiêu điều chốn cũ hành cung

Hoa cung vẫn lặng lẽ hồng nở tươi

Cung nhân tóc bạc da mồi

Ngồi rồi kể lại chuyện đời Huyền Tông. (*)

(Trần Trọng San dịch)


(*) Chú thích:
Hành Cung = chỗ vua ở khi đi du hành.
Huyền Tông = Đường Huyền Tông = Đường Minh Hoàng.
Nguyên Chẩn = một thi sĩ thời Vãn Đường cùng nổi danh với Bạch Cư Dị.


*
Năm 1308, chị của
Thượng Hoàng Nhân Tông (1258-1308) là công chúa Thiên Thụy (dâu của
Hưng Đạo Vương) ốm nặng, Thượng Hoàng xuống núi Yên Tử tới thăm và bảo: “Nếu chị đã đến
ngày đến giờ thì cứ đi, thấy âm phủ có hỏi thì trả lời rằng: Xin đợi một chút, em tôi là Trúc Lâm

đại sĩ sẽ tới ngay”. Nói xong Thượng Hoàng Nhân Tông trở về núi, dặn dò người hầu là Pháp
Loa các việc về sau, rồi bỗng nhiên ngồi mà hóa (thọ 51 tuổi). Thiên Thụy cũng mất cùng hôm
đó. Pháp Loa (25 tuổi) thành Tổ thứ hai của Trúc Lâm Yên Tử. (Đại Việt Sử Ký Toàn Thư).
Câu chuyện khi vua Trần Nhân Tông qua đời trên đây đã ghi trong Đại Việt Sử Ký Toàn Thư
thời vua Lê Thánh Tông. Do đó là một người trọng Nho Giáo, vua
Lê Thánh Tông mới làm bài
thơ dưới đây để hỏi Thiền tăng:


GIỚI THIỀN TĂNG
Một bình một bát một cà sa
Náu ở chiền già làm cửa nhà
Kinh giã ngọc lâu hương lọn triện
Định lui thiền viện bóng xoay qua
Thân tâm rửa sạch quê hà hữu
Giới hạnh vâng đòi giáo Thích Già
Nói những thiên đường cùng địa ngục
Pháp sao chẳng độ được mình ta?
(Vua Lê Thánh Tông)

​

Vua Trần Thánh Tông (cha của Trần Nhân Tông) cũng tu Thiền đã có câu trả lời cho bài thơ
của vua Lê Thánh Tông qua bài kệ:


SINH TỬ
Sinh như trước sam      (Sống như mặc áo vào)
Tử như thoát khổ          (Chết như trút ra)
Tự cổ cập kim               (Từ xưa tới nay)
Cánh vô dị lộ                (Không có con đường nào khác)
Bát tự đã khai phân phó liễu      (Khi thông 8 chữ dặn dò xong rồi)
Cánh vô dư sự khả trình quân.   (Không còn việc gì phải trình với ông).
(Trần Thánh Tông)

​

Trúc Lâm Yên Tử
*
Núi Yên Tử
Núi Yên Tử ở Đông Triều, Quảng Ninh còn gọi là Tượng Đầu Sơn (Núi Đầu Voi) cao 1068m.
Tục truyền ngày xưa có một người Tàu tên là Yên Kỳ Sanh đi tu ở đây nên có tên là Yên Tử.
Núi có 11 ngôi chùa, chùa Hoa Yên ở tận trên đỉnh núi (gọi là chùa Đồng).
Ông
Lê Quý Đôn (1726-1784) có bài thơ:


ĐỀ YÊN TỬ SƠN
Yên Sơn sơn thượng tối cao phong
Tài ngũ canh sơ nhất dĩ hồng

Diễu vọng mục cùng thương hải ngoại
Tiếu đàm thân tại bích vân trung.
(Lê Quý Đôn)

 

Ngồi ở Yên Sơn đệ nhất phong

Canh năm đã thấy rực vầng hồng

Bể khơi, phóng rộng tầm con mắt

Mây biếc, nô cười bóng lẫn trong.

(Nhân Phủ dịch)


Tuy nhiên trước đó, ông Nguyễn Trãi (1380-1442) cũng đã có bài thơ với 4 câu đầu giống như
vậy:


ĐỀ YÊN TỬ SƠN HOA YÊN TỰ
Yên Sơn sơn thượng tối cao phong
Tài ngũ canh sơ nhật chính hồng
Vũ trụ nhãn cùng thương hải ngoại
Tiếu đàm nhân tại bích vân trung
Ủng môn ngọc các sâm thiên mẫu
Quải thạch châu lưu lạc bán không
Nhân miếu đương niên di tích tại
Bạch hào quang lý đỗ trùng đồng. T
(Nguyễn Trãi)

 

Trên non Yên Tử chòm cao nhất

Trời mới canh năm đã sáng tinh

Vũ trụ mắt đưa ngoài biển cả

Nói cười người ở giữa mây xanh

Muôn hàng giáo ngọc tre gài cửa

Bao giải tua châu đá rủ mành

Dấu cũ Nhân Tông còn vẫn đấy

rùng đồng thấy giữa ánh quang minh. (*)

(Đào Duy Anh dịch)


(*) Chú thích: Trùng = những lớp chồng lên nhau.


*
Thiền Phái Trúc Lâm Yên Tử

Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử dung hợp và hiển đạt:
3 dòng Thiền đương thời của Đại Việt (Tỳ Ni Đa Lưu, Vô Ngôn Thông và Thảo Đường)
3 Tông của Phật giáo (Thiền Tông, Tịnh Độ Tông và Mật Tông)
3 Giáo đồng nguyên (Phật, Nho và Đạo).

​

​

​

​

​

​

​

​

​

​

​

​

(Chùa Vĩnh Nghiêm ở Bắc Giang)

​

Trúc Lâm Yên Tử có 3 Tổ (Trần Nhân Tông / Trúc Lâm Đại Sĩ, Pháp Loa và Huyền Quang).
     Trúc Lâm đại sĩ (1258-1308) trụ trì ở chùa Yên Tử (ở Quảng Ninh)
     Pháp Loa Đồng Kiên Lương (1284-1330) trụ trì ở chùa Quỳnh Lâm (ở Quảng Ninh)
     Huyền Quang Lý Đạo Tái (1254-1334) trụ trì ở chùa Côn Sơn (ở Chí Linh, Hải Dương).


Nhưng cả 3 Tổ khi bắt đầu đều tu ở chùa Vĩnh Nghiêm (ở Bắc Giang). Do đó có câu:
     Ai qua Côn Sơn, Yên Tử, Quỳnh Lâm
     Vĩnh Nghiêm chưa đến Thiền tâm chưa đành


Đây là 4 ngôi chùa chánh trong đời nhà Trần. Trong chùa Côn Sơn sau nầy có tượng thờ ông
Nguyễn Trãi và bà Nguyễn Thị Lộ.


*
Tổ sư Huyền Quang


Tổ sư Huyền Quang (1254-1334) là người dung mạo xấu và nhà nghèo. Ông đậu Thái Học
Sinh (Tiến sĩ) năm 21 tuổi (1274) nhưng không lấy vợ. Tục truyền rằng ông đậu Trạng Nguyên
và vua muốn gả Công chúa cho ông nhưng ông từ chối? Ông làm quan ở viện Hàn Lâm trong 30
năm cho đến năm 1305 (52 tuổi) thì xuất gia đi tu và sau thành đệ tử của Tổ sư Pháp Loa.
Khi Nhị tổ Pháp Loa qua đời, Thiền sư Huyền Quang thay thế là Tổ thứ ba của Thiền phái Trúc
Lâm Yên Tử (năm 1330) thì ông đã 77 tuổi (
lớn hơn Pháp Loa 30 tuổi) và 4 năm sau thì Tam tổ
Huyền Quang qua đời.


Trong thời Tổ sư Pháp Loa, triều đình nhà Trần đã có các Nho sĩ công kích Phật Giáo như các
ông Mạc Đỉnh Chi, Chu Văn An, Phạm Sư Mạnh, Lê Bá Quát… nên sau khi Tổ sư Huyền
Quang mất, Trúc Lâm Yên Tử suy tàn theo. Nho Giáo giữ độc tôn ở triều đình nhà Trần và nhà
Lê Sơ (với ông Nguyễn Trãi).


Tam Tổ Huyền Quang là một Thi sĩ có những tứ thơ lạ kỳ và tân tiến:


MAI HOA
Dục hướng thương thương vấn sở tòng
Lẫm nhiên cô trĩ tuyết sơn trung
Chiết lai bất vị già thanh nhãn
Nguyện tá xuân tư ủy bệnh ông.

(Huyền Quang)

​

Ngửa mặt trời xanh hỏi lý do

Hiên ngang trong núi mọc mình hoa

Bẻ về, không để chưn vui mắt

Chỉ mượn xuân tư đỡ bệnh già.

(Dịch)

​

Thiền Tông sau thời nhà Trần


Vào thời Hậu Lê Trung Hưng, Phật Giáo và Thiền Tông mới hồi sinh nhưng cũng không mạnh
bằng Nho Giáo ở chính trường.


*
Thiền Tông ở Bắc Hà (Đàng Ngoài)


Thiền sư Thông Giác Thủy Nguyệt (1637-1704) học đạo với Thiền Sư Nhất Cú Tri Giáo
(thế hệ 35 của thiền phái
Tào Động) ở Trung Quốc rồi về nước lập phái Tào Động tại chùa Hạ

Long (ở Đông Triều, Quảng Ninh). Thiền sư Thông Giác Thủy Nguyệt truyền cho Thiền Sư
Chân Dung Tông Diễn (1640-1711).


Thiền Sư Chuyết Công (1590-1644), thế hệ 34 của Lâm Tế, từ Trung Quốc sang Việt
Nam truyền tâm ấn cho Minh Lương (TK 16-17). Thiền Sư Minh Lương lập phái Lâm Tế ở
chùa Vĩnh Phúc tại núi Côn Lương ở Phù Lãng (nay thuộc Bắc Ninh) và truyền cho Chân
Nguyên Huệ Đăng (1647-1726). Thiền Sư Chân Nguyên tu ở chùa Long Động truyền cho Thiền
sư Như Hiện Nguyệt Quang (?-1765). Chùa Long Động là một trong nhiều chùa ở núi Yên Tử
(ngày nay được trùng tu và gọi là Trúc Lâm Thiền viện).


Thiền Sư Hương Hải (1628-1715) ở Đàng Trong rất được chúa Nguyễn Phúc Tần kính
trọng nhưng vì bị dèm pha nên
Thiền sư trốn ra Đàng Ngoài (1684). Chúa Trịnh Tạc cũng
trọng dụng cho ở chùa Nguyệt Đường (một chùa ở vùng Hương Sơn) nên vào năm 1700, Thiền
sư Hương Hải tái lập thiền phái Trúc Lâm đã mai một sau Tam Tổ Huyền Quang.


Rể của vua Lê Hi Tông là Trịnh Thập (dòng chúa Trịnh) khi đào đất sau nhà làm ao nuôi
cá thì tìm thấy 1 cọng sen lớn. Ông cho là điềm lành nên đổi nhà mình thành chùa đặt tên là

chùa Liên Tông (tại Thăng Long) và xin với vua cho được phép xả tục xuất gia. Ông theo học
Thiền Sư Chân Nguyên và thành Thiền Sư Như Trừng Lân Giác (1693-1733). Thiền Sư Như
Trừng trụ trì ở chùa Liên Tông (còn gọi là chùa Liên Phái) và có rất nhiều học trò. Thiền sư Như
Trừng Lân Giác phối hợp Thiền phái Lâm Tế (của Trung Quốc) và Thiền phái Trúc Lâm (của
Đại Việt) thành Thiền phái Liên Tông ở Đàng Ngoài.


*
Thiền Tông ở Nam Hà (Đàng Trong)


Hai thầy trò Thiền Sư người Trung Quốc Nguyên Thiều Siêu Bạch (1648-1728) thuộc
pháp hệ 33, và Tử Dung Minh Hoằng thuộc pháp hệ 34 đem thiền phái
Lâm Tế truyền sang Việt
Nam. Thiền sư Nguyên Thiều lập chùa Vĩnh Ân ở Huế (sau nầy là chùa Quốc Ân). Thiền sư Tử
Dung lập chùa Ân Tông ở Huế (nay là chùa Từ Đàm) và truyền cho một đệ tử người Việt trứ
danh là Liễu Quán. Thiền Sư Liễu Quán (1667-1742) tu ở núi Thiên Thai và khi ông mất, chùa
Thuyền Tôn được thành lập ở đây và là nơi hoằng pháp của đệ tử của ông. Nhánh Lâm Tế tại
miền Trung và miền Nam sau nầy được gọi theo tên của Thiền Sư là
Thiền phái Liễu Quán.
Thiền Sư Nguyên Thiều có mời Thiền Sư Thạch Liêm thuộc thế hệ 29 của Thiền phái
Tào Động từ Trung Quốc sang truyền đạo cho chúa Nguyễn Phúc Chu vào năm 1695 ở chùa
Thiên Mụ (thành lập 1601 dưới thời chúa Nguyễn Hoàng). Sau 2 năm, thiền sư Thạch Liêm trở
về Trung Quốc và viên tịch tại đây. Dường như sau chúa Nguyễn Phúc Chu (pháp danh Hưng
Long), phái Tào Động thất truyền ở Đàng Trong.


Chùa Thiên Mụ, chùa Quốc Ân và chùa Từ Đàm là 3 chùa tiêu biểu của Tp Huế ngày nay.


*
Hiện nay có Hòa Thượng
Thích Thanh Từ ở quốc nội và Thiền Sư Thích Nhất Hạnh và Thích
nữ Chơn Không ở Pháp nổi danh với Làng Mai. Thiền Sư
Thích Nhất Hạnh cùng với Đức Đạt
Lai Lạt Ma (Tây Tạng) và Thiền Sư Seung Sahn (Nam Hàn) là 3 vị “Sư” Phật Giáo nổi danh
nhứt trên thế giới hiện nay.


Hòa thượng Thích Thanh Từ lập ra nhiều Trúc Lâm Thiền viện khắp nơi kể cả ở ngoại quốc.
Chùa Long Động ở Yên Tử sơn cũng được được sửa thành Trúc Lâm Thiền viện.

(Trúc Lâm Thiền Viện ở Yên Tử Sơn, thay thế chùa Long Động)

​

​

​

​

​

​

​

​

​

​

​

​

Bs PHAN THƯỢNG HẢI biên soạn và giữ bản quyền
Tài liệu tham khảo: trong phanthuonghai.com mục Lịch Sử và Thơ Văn
Thơ và Sử Việt – Nhà Trần (Bs Phan Thượng Hải)
Phật Giáo trong Thơ và Việt Sử (Bs Phan Thượng Hải)

 

 

 

 

​​​TRIẾT LÝ CỦA NGUYỄN DU VÀ TRUYỆN KIỀU
Bs Phan Thượng Hải biên soạn

​

Nguyễn Du là một danh nhân của nước Việt. Danh tiếng của ông dính liền với Truyện Kiều (Đoạn Trường Tân Thanh). Qua Truyện Kiều, Nguyễn Du giác ngộ mà thoát Khổ, thoát khỏi tâm trạng phiền não của mình để trở thành một cư sĩ giác ngộ triết lý Phật Giáo.


Dàn bài
  Tâm lý của Nguyễn Du trước khi viết Truyện Kiều {trang 1}
      Giai đoạn lưu lạc ở Trung Quốc
      Giai đoạn hàn vi ở quê hương
      Giai đoạn làm quan ở Bắc Hà, Huế (lần thứ nhất) và Quảng Bình
  Tâm lý và Triết lý của Nguyễn Du trong Truyện Kiều {trang 6}
      Phần Nhập đề của Truyện Kiều
      Phần Kết Luận của Truyện Kiều
  Triết lý của Phật Giáo Đại Thừa Thiền Tông
Triết lý của Nguyễn Du sau khi viết Truyện Kiều {trang 12}
   Kết Luận {trang 15}

​

A. Tâm Lý của Nguyễn Du trước khi viết Truyện Kiều


Từ khi là một thanh niên vì hoàn cảnh chính trị của đất nước cho đến khi viết Truyện Kiều, khiông làm Cai bạ ở Quảng Bình (1809 - 1812), Nguyễn Du mang tâm trạng phiền não. Tâm phiền não (= buồn rầu = sorrow) chính là cái Khổ (= suffering) của Nguyễn Du.
Tâm phiền não của Nguyễn Du từ 2 nguồn gốc:
    Hoàn cảnh gian nan của một thường dân và không được thành đạt công danh của một thất phu trong cuộc đời của ông cho đến lúc đó. Đó là “Tài mện h tương đối”.
   Đặc tính trầm cảm riêng của Nguyễn Du, đ ặc biệt là hòa đồng với tâm trạng phiền não trong hoàn cảnh gian nan của kỹ nữ trong xã hội và thuộc nữ giới. Đó là “Hồng nhan bạc mệnh” (Sắc mệnh tương đối).

​

a) Giai đoạn hàn vi lưu lạc ở Trung Quốc


Khi lưu lạc bên Trung Quốc, ông có lời thơ tả tâm trạng phiền não về đường công danh.


TỐNG NGUYỄN SĨ HỮU QUY NAM.     TIỄN NGUYỄN SĨ HỮU VỀ NAM
Nam Sơn hữu điểu hàm tinh hoa     Núi Nam chim ấy ngậm tinh hoa
Phi khứ phi lai khinh võng la           Lưới bẩn khinh thường cứ lướt qua
Hồng Lĩnh hữu nhân lai tố chủ        Hồng Lĩnh có người về đứng chủ
Bạch đầu vô lại bất hoàn gia           Bạc đầu vô lại chẳng về nhà
Sinh bình văn thái tàn lung phượng    Công danh rắn lỗ đà hun hút
Phù thế công danh tẩu hác xà         Văn thái phượng lồng đứng xác xơ

Quy khứ cố hương hảo phong nguyệt    Về lại cố hương trăng gió đẹp
Ngọ song vô mộng đáo thiên nha.    Giấc trưa không mộng chốn trời xa.
(Nguyễn Du)                                  (Nguyễn Thạch Giang dịch)


Ngày nay học giả vẫn thương ông Nguyễn Du qua 2 câu thơ tự thán, nói lên tâm sự sầu nãn của ông trong thời gian lưu lạc bên Trung Quốc.


Bất tri tam bách dư niên hậu     (Ba trăm năm nữa trên trần thế
Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như    Ai biết là ai khóc Tố Như)


Hai câu thơ trên là 2 câu cuối của bài thơ Đường Luật Hán ngữ viết lúc ông lưu lạc bên Tàu có viếng mộ nàng Tiểu Thanh. Nàng Tiểu Thanh vào đầu nhà Minh làm vợ lẽ Phùng thị bị vợ cả ghen bắt giam ở núi Cô Sơn (cạnh Tây Hồ) nên buồn mà chết lúc 18 tuổi. Nàng có tập thơ ký thác tâm sự nhưng bị vợ cả đốt chỉ còn sót một ít (Phần Dư Cảo). Ông Nguyễn Du thăm mộ ở chân núi Cô Sơn trên bờ Tây Hồ (Hàng Châu) xúc động thành thơ! Câu chuyện của bài thơ được thi sĩ Quách Tấn kể lại như trên.


Đây là nguyên văn bài thơ:
ĐỘC TIỂU THANH KÝ                    ĐỌC CHUYỆN TIỂU THANH
Tây Hồ hoa uyển tẫn thành thư     Hồ Tây hoa kiểng: giải gò hoang
Độc kiếm song tiền nhất chỉ thư    Cửa hé trang thơ chạnh điếu nàng
Chi phấn hữu thần liên tử hậu      Hận luống vương thêm hồn phấn dại
Văn chương vô mệnh lụy phần dư   Tro chưa tàn hết lụy văn chương
Cổ kim hậu sự thiên nan vấn       Thanh thương khó hỏi oan chồng chất
Phong vận kỳ quan ngã tự cư       Phong nhã đành chung nợ vấn vương
Bất tri tam bách dư niên hậu        Rồi Tố Như sau ba kỷ nữa
Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như.    Trần gian ai kẻ sụt sùi thương
(Tố Như Nguyễn Du)                    (Quách Tấn dịch)


Bài thơ "Độc Tiểu Thanh Ký" này cho thấy Nguyễn Du còn sầu buồn cho những "hồng nhan bạc mệnh" của nữ giới vì thông cảm cũng giống như hoàn cảnh gian nan củ mình và cũng chứng tỏ ông có bệnh trầm cảm (depression)?

​

b) Giai đoạn hàn vi ở quê hương


Khi trở lại sống ở quê hương, tâm trạng phiền não trong lúc hàn vi vẫn còn qua những lời thơ.


Cũng như bài thơ "Độc Tiểu Thanh Ký", bài thơ "Điếu La Thành Ca Giả" cho thấy Nguyễn Du
còn sầu buồn cho những "hồng nhan bạc mệnh" của nữ giới vì thông cảm cũng giống như hoàn cảnh của mình và cũng chứng tỏ ông có bệnh trầm cảm (depression)?


ĐIẾU LA THÀNH CA GIẢ                       VIẾNG CA NỮ LA THÀNH
Nhất chi nùng diễm há Bồng Doanh     Một cành nồng đượm xuống Bồng Doanh
Xuân sắc yên nhiên động lục thành      Sắc thắm xuân đưa nức sáu thành

Thiên hạ hà nhân liên bạc mệnh?         Trên thế ai thương đời bạc mệnh
Trủng trung ưng tự hối phù sinh          Trong mồ riêng hối kiếp phù sanh
Yên chi bất tẩy sinh tiền chướng          Phấn son trăm trước chưa rồi nợ
Phong nguyệt không lưu tử hậu danh   Trăng gió nghìn sau luống để danh
Tưởng thị nhân gian vô thức thú          Trần giới hẳn không người thức thú
Cửu tuyền khứ bạn Liễu Kỳ Khanh.       Suối vàng tìm bạn Liễu Kỳ Thanh.
(Nguyễn Du)                                      (Quách Tấn dịch)


(*) Chú thích
   La thành = Thành Nghệ An, tương truyền Trương Phụ (tướng nhà Minh) khi sang xâm lược có xây thành nầy ở bến Phú Thạch, chỗ sông La và sông Lam gặp nhau.
   Bồng Doanh = Bồng Đảo và Doanh Châu tương truyền là 2 tiên đảo, chỉ có tiên ở mà thôi.
   Liễu Kỳ Thanh = Liễu Vĩnh (l987-1053), người đời Tống thường thăm viếng xóm kỹ nữ.
Sau khi lưu lạc và chết trong túng thiếu thì được chị em xóm Bình khang góp tiền chôn cất và tổ chức thăm mộ sau đó.


Nguyễn Du cũng có tâm lý phiền não khi chưa gặp công danh, bắt đầu cho quan niệm “Tài Mệnh Tương Đối” của ông.


ĐỐI TỬU                                     TRƯỚC CHÉN RƯỢU
Phu toạ nhàn song túy nhãn khai   Ngồi bên cửa sổ mắt đờ say
Lạc hoa vô số há thương đài         Trên thảm rêu xanh hoa rụng đầy
Sinh tiền bất tận tôn trung tửu     Sống đã không vơi bầu rượu được
Tử hậu thùy kiêu mộ thượng bôi?  Chết rồi ai rưới mộ mình đây?
Xuân sắc tiệm thiên hoàng điểu khứ  Sắc xuân dần đổi, chim vàng lánh
Niên quang ám trục bạch đầu lai    Năm tháng dần xui tóc bạc dày
Bách kỳ đãn đắc chung triêu túy     Ước được trăm năm say khướt mãi
Thế sự phù vân chân khả ai.          Việc đời mấy nỗi nghĩ buồn thay!
(Nguyễn Du)                                (Nguyễn Thạch Giang dịch)


ĐỘ LONG VĨ GIANG                       QUA SÔNG LONG VĨ
Cố quốc hồi đầu lệ                       Ngoảnh nhìn quê cũ lệ rơi
Tây phong nhất lộ trần                 Con đường gió thổi từng hồi bụi bay
Tài qua Long Vĩ thuỷ                     Qua sông Long Vĩ chốn này
Tiện thị dị hương nhân                 Đồng hương đất khách biết ai chuyện trò
Bạch phát sa trung kiến                Cát vàng in tóc bạc phơ
Ly hồng hải thượng văn               Chim hồng ngoài biển bơ vơ gọi đàn
Thân bằng tân khẩu vọng              Người thân đưa tiễn bến sông
Vị ngã nhất triêm cân.                   Vì ta khăn thấm mấy dòng lệ rơi.
(Nguyễn Du)                                (Trần. Nhất Lang dịch)


b) Giai đoạn làm quan ở Bắc Hà, Huế (lần thứ nhất) và Quảng Bình


Năm 1803, sau khi đánh bại nhà Tây Sơn và thống nhất đất nước, vua Gia Long Nguyễn Phúc Ánh ra Bắc Hà, Nguyễn Du từ Quỳnh Hải đem quân lương đi đón vua Gia Long, đến Phù Dung, trấn Sơn Nam Thượng thì gặp vua Gia Long, vua phong ngay tri huyện Phù Dung, phủ Khoái Châu, trấn Sơn Nam (nay là huyện Phù Cừ, tỉnh Hưng Yên). Sự kiện này giống như Phi Tử dâng ngựa cho vua Chu Hiếu Vương (nhà Tây Chu) mà được chức Phụ Dung, nên Nguyễn Du có danh hiệu là Phi Tử.


Nguyễn Du vẫn còn tâm lý phiền não ngay cả khi bắt đầu làm quan vì không thỏa mãn đường công danh của mình.


- Khi bắt đầu làm chức quan nhỏ ở Bắc Hà:


KÝ HỮU                                               GỬI BẠN
Hồng Sơn sơn nguyệt nhất luân minh     Trăng tỏa đêm nay sáng núi Hồng
Thiên lý Trường An thử dạ tình              Trường An thăm thẳm dạ mơ mòng (*)
Thái phác bất toàn chân diện mục            Châu xa chức nhỏ xem đâu nặng
Nhất châu hà sự tiểu công danh              Ngọc quí đá chìm chạm chửa xong
Hữu sinh bất đới công hầu cốt                Tướng số công hầu người sẵn có
Vô tử chung tầm thỉ lộc minh                  Hưu nai bè bạn chốn hằng mong
Tiễn sát bắc song cao ngọa giả                Muốn nằm như bạn bên song Bắc
Bình cư vô sự đáo hư linh.                      Thế sự ngoài tai chẳng bận lòng.
(Nguyễn Du)


(*) Chú thích: Trường An ám chỉ kinh đô Huế.


Tâm trạng của Nguyễn Du khi đi ra Nam Quan đón sứ giả Trung Quốc cũng "chán nãn".


LẠNG SƠN ĐẠO TRUNG                GIỮA ĐƯỜNG LẠNG SƠN
Vạn mộc sơn tiền khả bốc cư        Trước núi dựng nhà chỗ vạn cây
Bạch vân tại tụ thủy thông cừ       Trắng mây trên núi suối thông đầy
Sơn tăng đối trúc lưỡng vô dạng   Sơn tăng cùng trúc đều vô sự
Mục thụ kỵ ngưu nhất bất như      Trẻ nhỏ cưỡi trâu vui nhất đây
Ảnh lý tu my khan lão hỷ              Soi bóng mày râu già quá nhỉ
Mộng trung tùng cúc ức quy dư     Trong mơ tùng cúc muốn về thay
Tọa gia thôn tẩu đa nhàn sự          Ngồi nhà già xóm thư nhàn quá
Chỉ vị bình sinh bất độc thư.          Chẳng đọc sách nào trước tới nay.
(Nguyễn Du)                                (Nguyên Văn Dung dịch)


- Tâm trạng sầu nãn của Nguyễn Du khi vào làm quan ở kinh đô Huế thể hiện qua 2 bài thơ.
Bài "Thu Chí":


THU CHÍ                                         THU ĐẾN
Hương Giang nhất phiến nguyệt       Sông Hương một mảnh nguyệt
Kim cổ hứa đa sầu                           Lai láng sầu cổ câm (kim)
Vãng sự bi thanh trủng                     Chuyện xưa mồ cỏ biếc
Tân thu đáo bạch đầu                       Thu mới tóc hoa râm
Hữu hình đồ dịch dịch                       Có hình thân phải khổ
Vô bệnh cố câu câu                           Không bệnh lưng vẫn khom

Hồi thủ Lam Giang phố                      Bến Lam giang ngoảnh lại
Nhàn tâm tạ bạch âu.                        Bầy âu vui sớm hôm.
(Nguyễn Du)                                    (Quách Tấn dịch)


(*) Chú thích: 
    Thanh trủng = mồ xanh, ý nói mồ của Chiêu Quân. Chiêu Quân bị cống Hồ và bà chết chôn ở đất Hồ; mùa đông đầy tuyết nhưng mồ của bà chỉ mọc cỏ xanh.
    Đồ dịch dịch = làm việc vất vả như trong quân lữ.
   
Câu câu = bệnh gù lưng. Ý mói làm quan phải khúm núm khòm lưng như bị gù lưng.
Tư tưởng của Nguyễn Du về quan trường thể hiện qua 2 câu: "Hữu hình đồ dịch dịch. Vô bệnh cố câu câu" trong bài thơ.


Bài "Ngẫu đề công quán bích":


NGẪU ĐỀ CÔNG QUÁN BÍCH                TÌNH CỜ ĐỀ VÁCH CÔNG QUÁN
Đông vọng giang đầu vọng cố giao     Trông vời quê cũ nước mông mênh
Phù vân vô định thủy thao thao          Cuồn cuộn mây theo sóng bập bềnh
Phong xuy cổ trủng phù vinh tận        Cát phẳng ngày tà vun chiến cốt (*)
Nhật lạc bình sa chiến cốt cao            Mồ xưa gió lạnh lấp phù vinh (*)
Sơn nguyệt giang phong như hữu đãi   Gió sông trăng núi như chờ khách
Nham thê cốc ẩm bất từ lao               Uống nước nằm hang cũng thỏa tình

Bình sanh dĩ tuyệt vân tiêu mộng (*)   Lông cánh những e người hỏi đến
Phạ kiến bàng nhân vấn vũ mao.        Tung mây đã dứt mộng bình sinh.
(Nguyễn Du)                                     (Quách Tấn dịch)


(*) Chú thích:
    Phù vinh = vinh hoa phù phiếm (frivolous). Chiến cốt = xương cốt từ chiến tranh, ý nói tàn tích của chiến tranh để lại.
    Vân tiêu mộng = mộng trên mây, ám chỉ mộng được có địa vị cao (làm quan lớn).


Nguyễn Du là người Bắc Hà và không phải khai quốc công thần của vua Gia Long nên ông vẫn còn bị kỳ thị và không có tương lai, cho dù Đông Các học sĩ không phải là chức quan cao ở triều đình trung ương tại Huế. Điều nầy thể hiện qua 2 câu thơ "Bình sanh dĩ tuyệt vân tiêu mộng. Phạ kiến bàng nhân vấn vũ mao" trong bài thơ.


- Năm 1809, Nguyễn Du được bổ chức Cai bạ (hàm Tứ phẩm) ở Quảng Bình. Tâm sự buồn nãn về công danh sự nghiệp làm quan của ông thể hiện qua bài thơ:


TÂN THU NGẪU HỨNG                          TÂN THU NGẪU HỨNG
Giang thành nhất ngọa duyệt tam chu   Giang thành nằm đã trọn ba thu (*)
Bắc vọng gia hương thiên tận đầu        Bắc ngóng quê hương tít mịt mù
Lệ Thủy, Cẩm Sơn giai thị khách           Cẩm, Lệ non sông đều đất khách (*)
Bạch vân hồng thụ bất thăng thu         Trắng hồng mây cối đượm màu thu
Thử thân dĩ tác phàn lung vật (*)          Thân này trót đã giam lồng cũi
Hà xứ trùng tầm hãn mạn du               Chốn cũ tìm đâu thú lãng du

Mạc hướng thiên nhai thán luân lạc      Lưu lạc chân trời thôi chớ oán
Hà Nam kim thị đế vương châu.            Bờ Nam nay thuộc đế vương khu. (*)
(Nguyễn Du)                                      (Đông A dịch)


(*) Chú thích:
   Giang thành = thành bên sông, đây là thành Đông Hải bên bờ sông Nhật Lệ.
   Lệ thủy = sông Nhật Lệ, chảy qua tỉnh lỵ Quảng Bình. Cẩm sơn = núi Cẩm Lý, ở ranh giới tỉnh Quảng Bình.
   Phàn lung = cái lồng (nhốt chim) hay cái cũi (nhốt thú vật).
   Đế vương châu = kinh sư Huế. Quảng Bình lúc đó là 1 trong 4 doanh lệ thuộc kinh sư. Đất kinh kỳ gồm có 4 doanh: Trực Lệ Quảng Đức doanh (Thừa Thiên), Quảng Trị doanh, Quảng Bình doanh và Quảng Nam doanh. Vì trực thuộc kinh sư nên mỗi doanh như Quảng Bình doanh chỉ có quan Cai bạ và quan Ký lục coi việc cai trị trực thuộc triều đình trung ương. Doanh ngang hàng với Trấn nhưng Trấn ở xa triều đình Huế nên có thêm quan Trấn thủ (hay Lưu trấn) là thượng cấp của quan Cai bạ và Ký lục của trấn.

​

 

B. Tâm Lý và Triết Lý của Nguyễn Du trong Truyện Kiều


Nguyễn Du viết Truyện Kiều trong một thời gian khá dài khi ông làm chức Cai Bạ ở Quảng Bình. Từ đầu (nhập đề) cho đến cuối (kết luận), ta thấy được sự thay đổi của Nguyến Du. (Chức Cai Bạ thời vua Gia Long được đổi thành Bố Chánh từ thời vua Minh Mạng).

​

a) Phần Nhập đề của Truyện Kiều


Nhập đề của Truyện Kiều gồm những câu đặt tiền đề: "Hồng nhan bạc mệnh" và "Tài mệnhtương đối" tạo ra Tâm phiền não, cái Khổ của nhân sinh:


Trăm năm trong cõi người  ta
Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau
Trải qua một cuộc bể dâu (*)
Những điều trông thấy mà đau đớn lòng
Lạ gì bỉ sắc tư phong (*)
Trời xanh quen thói má hồng đánh ghen. (*)


(*) Chú thích:
     Từ câu "Thương hải biến vi tang điền" (Bể rộng hóa ra ruộng dâu), ngụ ý nói sự thay đổi trong cuộc đời hay "vô thường" của Phật Giáo.
    Từ câu "Phong vu bỉ, sắc vu thử (tư)": ngụ ý rằng tạo hóa đã cho mình hơn cái nọ thì phải kém ở cái kia hay cho mình cái tài thì không gặp thời.
    Từ câu: "Tạo vật đố hồng nhan" (Tạo hóa hay ghen với người đàn bà đẹp). Má hồng của Việt ngữ đồng nghĩa với Hồng nhan (Hán Việt ngữ).


Cho đến khi viết Truyện Kiều, khi ông làm Cai bạ ở Quảng Bình (1809-1812), Nguyễn Du đã và đang mang tâm trạng phiền não. Đó là cái Khổ của Nguyễn Du.

Tâm phiền não của Nguyễn Du từ 2 nguồn gốc:
    Hoàn cảnh gian nan của một thường dân và không được thành đạt công danh của một thất phu trong cuộc đời của ông cho đến lúc đó.
    Đặc tính trầm cảm riêng của Nguyễn Du, đặc biệt là hòa đồng với tâm trạng phiền não trong hoàn cảnh gian nan của kỹ nữ trong xã hội và thuộc nữ giới.


Từ đó, hoàn cảnh gian nan của một kỹ nữ là Vương Thúy Kiều trong truyện Kim Vân Kiều của Thanh Tâm Tài Nhân được Nguyễn Du mượn để viết Truyện Kiều (Đoạn Trường Tân Thanh). Thúy Kiều cũng như Nguyễn Du là những người có tài sắc nhưng số mệnh lại xấu. Do đó, Nguyễn Du đưa ra thuyết "Hồng nhan bạc mệnh" (Sắc mệnh tương đối) cho nữ giới và tổng quát hơn là thuyết "Tài mệnh tương đối" cho cả nam nữ tạo ra Tâm phiền não của Con người.

​

b) Phần Kết Luận của Truyện Kiều
*
Đến phần
Kết luận của Truyện Kiều, Nguyễn Du mới nói rõ ràng theo thứ tự nguyên nhân của Khổ của nhân sinh và đưa ra nguyên nhân Diệt Khổ:


Ngẫm thay muôn sự tại Trời
Trời kia đã bắt làm người có thân
Bắt phong trần, phải phong trần
Cho thanh cao, mới được phần thanh cao
Có đâu thiên vị người nào
Chữ tài chữ mệnh dồi dào cả hai
Có tài, mà cậy chi tài
Chữ tài liền với chữ tai một vần
Đã mang lấy nghiệp vào thân
Cũng đừng trách lẫn trời gần trời xa
Thiện căn ở tại lòng ta
Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài


Lời quê góp nhặt dông dài
Mua vui cũng được một vài trống canh.


Từ cái Khổ của nhân sinh như cuộc đời đoạn trường của Thúy Kiều trong thi phẩm, Nguyễn Du lần lượt đưa ra nguyên nhân của cái Khổ của nhân sinh từ giáo lý Nho Gia đến Đạo Gia và cuối cùng là Phật Giáo:
    1. Từ Nho Gia (Nho Giáo) là triết lý Thiên Mệnh. 
    2. Từ Đạo Gia có triết lý của Lão Tử là "Trở lại cái động của Đạo".
    3. Từ Phật Giáo là cái Nghiệp, phần chính của "Nhân Duyên Nghiệp Quả".

​

Theo Nguyễn Du, Nghiệp (Khổ Nghiệp) chính là nguyên nhân của Khổ. Từ đó Nguyễn Du đưa ra "Thiện Căn" chính là cứu cánh Diệt Khổ của Phật Giáo.

​

1. Triết lý Thiên Mệnh của Nho Giáo giải thích cái Khổ. Truyện Kiều nói rõ ràng như sau:


Ngẫm thay muôn sự tại Trời
Trời kia đã bắt làm người có thân
Bắt phong trần, phải phong trần
Cho thanh cao, mới được phần thanh cao


Triết lý Thiên Mệnh của Nho Giáo về cái Khổ thì không có lối thoát Khổ được!


Luận Ngữ viết:
    Tử viết: "Đạo chi tương hành dã dư, Mệnh dã; Đạo chi tương phế dã dư, Mệnh dã. Công Bá Liêu
kỳ như Mệnh hà!"
(Dịch)
    Khổng Tử nói: "Đạo mà thi hành được là do Mệnh Trời; Đạo mà không thi hành được là do Mệnh Trời. Công Bá Liêu
làm gì đổi được Mệnh Trời!"


Chú thích: Công Bá Liêu là (tên của) một người.

​

2. Từ Đạo Gia có triết lý của Lão Tử là "Trở lại cái động của Đạo" giải thích cái Khổ. Áp dụng thực tế cho lý thuyết "Hồng nhan bạc mệnh" cũng như "Tài mệnh tương đối".


Có đâu thiên vị người nào
Chữ tài chữ mệnh dồi dào cả hai
Có tài, mà cậy chi tài
Chữ tài liền với chữ tai một vần


Lão tử của Đạo Gia viết Đạo Đức Kinh để diễn tả triết lý của mình. Từ ngữ "Đạo Đức" của Lão tử có ý nghĩa khác từ ngữ "Đạo Đức" (và "luân lý") của Khổng tử và Nho Giáo.
Theo Lão tử (trong Đạo Đức Kinh),

    Đạo là cái mà từ đó muôn vật sinh ra; Đạo là gốc của muôn vật. Lão tử đặt tên (danh hiệu) cho "gốc của muôn vật" là Đạo vì ông thú nhận rằng ông không biết nhiều hơn được nữa.
    Từ Đạo, mỗi vật có khả năng và đặc tính riêng biệt mà ông gọi là
Đức. Đức cũng chỉ là một tên gọi (danh hiệu) như Đạo.
    Mọi sự vật (= vạn vật, muôn vật) đều biến đổi nhưng theo sự chi phối của một định luật tự nhiên mà Lão tử gọi là
Thường. Định luật nầy của Đạo nên còn gọi là Đạo Thường.
Đạo Đức kinh viết:
Đạo trời không thân với ai, "thường" cùng với người thiện.
Lấy thiên hạ "thường" ở vô sự...


Định luật tự nhiên nầy giống như câu ngạn ngữ thường nói của người Trung Quốc, có lẽ bắt nguồn từ Lão tử: Một vật khi phát triển đến cực điểm thì quay trở lại.
Ý nghĩa là:
khi một vật phát triển đến cực điểm về những tính chất gì thì các tính chất ấy thường đi ngược lại để trở thành những tính chất tương phản.
Câu nói chính của Lão tử trong Đạo Đức kinh là:
Trở lại là cái động của Đạo.

Từ đó, Lão tử đưa ra thuyết "Vô vi", tức là biết và làm vừa đủ thì có hạnh phúc tức là không Khổ.


Áp dụng cho "hồng nhan bạc mệnh" (sắc mệnh tương đối) hay "tài mệnh tương đối": nếu ta nhờ có sắc rất đẹp hay tài rất giỏi đem lại hạnh phúc cho mình thì ta sẽ ngược lại mà mất hạnh phúc, trở thành khổ.
Thật ra,
Nguyễn Du đưa ra thuyết "Hồng nhan bạc mệnh" (Sắc mệnh tương đối) và "Tài mệnh tương đối" là nguyên nhân của Khổ, không hạnh phúc, nhưng chính ông cũng không biết vì không hề nói căn nguyên của nó là triết lý của Lão tử của Đạo Gia. Do đó ông không nghĩ ra và không hề đề cập đến giải pháp "Vô vi" (= biết và làm vừa đủ) đem lại hạnh phúc, mà không Khổ, như triết lý của Lão tử.

​

3. Từ Phật Giáo thì cái Nghiệp, hay đúng hơn là cái Khổ Nghiệp, là nguyên nhân của cái Khổ (= Tâm phiền não).
Đây là giải thích cuối cùng của Nguyễn Du và được ông lựa chọn là "chân lý". Từ đó Nguyễn Du đưa ra "Thiện Căn" chính là cứu cánh Diệt Khổ của Phật Giáo.


Đã mang lấy nghiệp vào thân
Cũng đừng trách lẫn trời gần trời xa
Thiện căn ở tại lòng ta
Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài


Thiện Căn của Nguyễn Du là nguyên nhân Diệt Khổ của nhân sinh, cho mọi Con người có tài hoa hay không có tài hoa và có sắc đẹp hay không có sắc đẹp . Thiện Căn này đồng nghĩa với Phật tánh hay Bản tâm Từ Bi bẩm sinh có sẵn trong mỗi Con người từ khi sinh ra đời.


Theo Phật Giáo Đại Thừa Thiền Tông (và Tánh Tông) và Phật Giáo Kim Cang Thừa, Con người Giác ngộ là Tâm của con người chỉ căn cứ vào hay hoạt động theo Tự Tánh tốt của mình thì sẽ không lệ thuộc vào Nghiệp (trong thế giới hiện tượng của sự vật) làm cho Khổ (Khổ Nghiệp) và giải thoát Khổ. Tự Tánh được Phật Giáo gọi là Bản Tâm hay Phật Tánh, từ bi và bẩm sinh trong mỗi con người. Giải thoát Khổ chính là Niết bàn.


Đạt Lai Lạt Ma thứ 14 giới thiệu giáo lý giác ngộ của Thiền tông:
    Tất cả mọi
Hiện tượng (của Sự vật) thanh tịnh hay ô nhiễm đều trình hiện bởi Tâm Thức như là biểu hiện bằng tính chất tự nhiên thanh tịnh (của Bản Tâm) vì Bản Tâm là thanh tịnh bảnnhiên từ khởi thủy..
    Ngay cả khi vẫn là chúng sanh và dù đã tạo
vô số Khổ Nghiệp tốt hoặc xấu như tham, sân, mạn; Bản Tâm chính nó vẫn siêu việt (= ở trên) mọi ô nhiễm từ các phiền não nầy. Nước có thể rất bẩn nhưng thể tính của nó vẫn là trong sạch (= thanh tịnh) và bản tánh của nước không bị ô nhiễm bởi bùn dơ.
    Tương tự, bất luận Hiện tượng  phát sinh như là trò thiên diễn của Tâm nầy, và bất luận lực dụng của nó (= hiện tượng phát sinh) đến mức nào thì tự
Bản Tâm (căn nguyên của mọi tướng trạng của các kỹ xảo như vậy) từ vô thủy vẫn không bị ảnh hưởng bởi ô nhiễm và vẫn không bị ảnh hưởng bởi cái thiện.

    Giác ngộ là khi ta "đồng nhất" được với Bản Tâm và nhận thức rõ ràng tất cả mọi Hiện tượng luân hồi sinh tử và Niết bàn (Vạn Pháp) đều lưu xuất từ Bản Tâm nầy. Bản Tâm từ bi viên mãn và vi diệu vốn có sẵn (trong mỗi và mọi chúng sanh) nên Kinh có câu "Giác ngộ từ vô thủy".
    Từ không bị ảnh hưởng bởi khái niệm quy ước,
Tâm (Tâm Thức) đồng nhất với bản thể của mình (= Bản Tâm) và khẳng định chính xác rằng ý nghĩa của nó (= Bản Tâ   m) tương tục và thường hằng trong sự quân bình của Định Tuệ thì dù có sống trong thế tục chúng ta đã là Phật.


Bản Tâm hay Phật Tánh nầy được Nguyễn Du gọi là Thiện Căn, với cùng một nghĩa, vì nó:
        Thiện = Từ Bi
        Căn = có sẵn trong mỗi con người từ bẩm sinh.
Tâm của Con người gồm có Tâm thức, thường gọi tắt là Tâm (là hoạt động của Tâm đối với Sự vật bên ngoài của Tâm) và Bản tâm (hay Phật tánh). Nguyễn Du dùng từ ngữ Thiện Căn đồng nghĩa với Bản tâm Từ Bi.


Bản tâm và Phật tánh còn có nhiều danh hiệu khác của Phật Giáo Đại Thừa: Chân như, Như thực, Như Lai tạng, Như Lai, Phật thân, Pháp thân, Thực tánh, Tự tánh, Bản lai diện mục ... (Như lai = Phật).
Trúc Lâm đại sĩ Trần Nhân Tông dùng từ ngữ "gia trung hửu bả" với ngụ ý là Phật tánh hay Bản tâm.
Trong câu tục ngữ Việt "Bụt nhà không thiêng, cầu Thích Ca ngoài đường" (từ "Tục Ngữ Lược Giải" của Lê Văn Hoè), "Bụt nhà" ngụ ý là Phật tánh.
Nho Giáo của Mạnh Tử gọi là "Tánh Bản Thiện" và Tân Nho Giáo của Vương Dương Minh gọi là "Lương tri hay Trí Lương tri".
Đó cũng là Thiện Tâm của Kitô Giáo (Christianity = Thiên Chúa Giáo). "Bản tâm Từ bi" của Phật Giáo không khác "Thiện tâm Bác ái" của Kitô Giáo.

​

d) Triết lý của Phật Giáo Đại Thừa Thiền Tông và Kim Cang Thừa
*
Phật Giáo đưa ra
Tứ Diệu Đế (Đế = chân lý = Truth. Diệu Đế = Noble Truth)
Khổ Đế (chân lý về Khổ) gồm có:
    Khổ (= Suffering) là Tâm Phiền não (= buồn rầu = sorrow) trong đời đang sống và khi chết thì phải chịu Tái sinh trong Luân hồi theo Lục đạo.
    Giải thoát Khổ (không Khổ) là Tâm An trong đời sống và khi chết thì không phải Tái sinh trong Luân hồi theo Lục đạo.


Đạo Đế gồm có 3 Đạo từ Phật Giáo Nguyên Thủy của Phật Thích Ca để giải thoát Khổ: Giác Ngộ (của Tâm Con người); Tu Thiền định và Thiền Định (của Tâm Con người) và Trì Giới (của Thân và Tâm Con người).
Phật Giáo Đại Thừa đến 2 Tông cuối cùng là Tánh Tông và Thiền Tông chỉ nhấn mạnh đến Giác Ngộ là chính. Tu Thiền định và Thiền Định chỉ là phụ thuộc. Trì Giới không còn là bắt buộc.
Theo Phật Giáo, Tâm Giác ngộ là Tâm sáng suốt toàn hảo (= trí tuệ hay trí huệ =
bát nhã ba la mật đa) trong nhận thức và thi hành Giáo lý Giác ngộ trong đời sống hằng ngày qua tư tưởng, 
ngôn ngữ, hành động và sinh hoạt. Tâm Giác ngộ là đoạn diệt hay không còn Vô minh (Vô minh = Si = Ignorance).


Với căn bản từ Khổ Đế và dù theo phương pháp luận lý nào, Giáo lý Giác ngộ của Phật Giáo đều dẫn đến kết luận cuối cùng: Hoặc + Đoạn Hoặc +/- Từ Bi.
   
Tập Đế = chân lý về nguyên nhân của Khổ = Khổ Nghiệp = 3 Hoặc (Tham, Sân, Mạn)
   
Diệt Đế = chân lý về đoạn diệt nguyên nhân của Khổ
        =
Không Khổ Nghiệp từ Đoạn Khổ Nghiệp = Đoạn 3 Hoặc
        = Không Khổ Nghiệp “tự nhiên” = Từ Bi (của Bản Tâm / Phật Tánh).


Với mục đích Giải thoát Khổ (= Niết bàn), từ "Nhân Quả Nghiệp Duyên", Phật Giáo chú trọng đến Nghiệp (Karma). Giáo lý Giác Ngộ của Phật Giáo lại chỉ chú trọng đến Khổ Nghiệp (Suffering Karma) trong tất cả các loại Nghiệp (như Ác Nghiệp, Thiện Nghiệp, Khổ Nghiệp…) vì Khổ Nghiệp là Nghiệp làm cho Con người phải Khổ trong sinh kiếp và khi chết (= Tử) phải bị Tái sinh trong Luân hồi.


Như vậy, theo Phật Giáo, Tâm Giác ngộ (= đoạn diệt Vô minh hay không Vô minh = đoạn diệt Si) theo Phật tánh từ bi và đoạn hoặc Tham, Sân thì Con người Giải thoát Khổ:
    Tâm An hay an tịnh (tranquil, calm) mà không phiền não trong kiếp đang sống này (= Niết bàn hữu dư).
Không phải Tái sinh trong Lục đạo Luân hồi sau khi chết, tức là hết kiếp đang sống (= Niết bàn vô dư).


*
Yếu chỉ của Thiền tông để đạt Giác Ngộ được tóm tắt trong bài kệ 4 câu:
   

    Giáo ngoại biệt truyền
    Bất lập văn tự
    Trực chỉ nhân tâm
    Kiến tánh thành Phật


2 câu cuối chính là nội dung yếu chỉ của giáo lý giác ngộ của Thiền Tông:
   "Trực chỉ nhân tâm" là Tâm của Con người khônmê hoặc vào Sự vật. Mê hoặc gồm có Tham dục, Sân, Mạn. Đó là
Đoạn Hoặc.
   "Kiến tánh thành Phật" là Tâm của Con người thấy được và theo Phật tánh hay Bản tâm Từ Bi của mình, và thành Phật. Đó là Từ Bi.


Hai câu cuối này cũng cùng một ý với một đoạn trong Pháp Bảo Đàn kinh viết về Giác ngộ của Lục tổ Huệ Năng:
   Huệ Năng hiểu ý nên canh ba vào thất (phòng của Tổ). Ngũ tổ dùng cà sa che lại không cho người thấy, rồi thuyết kinh (Bát Nhã) Kim Cang. Khi đến câu “
Ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm” thì Huệ Năng ngay đó đại ngộ (đốn ngộ), vạn pháp chẳng lìa tự tánh.
Huệ Năng liền bạch: “Đâu ngờ
tự tánh vốn tự thanh tịnh, vốn chẳng sanh diệt, vốn tự đầy đủ, vốn chẳng lay động và tự tánh hay sanh vạn pháp”. Tổ biết Huệ Năng đã ngộ nên nói với Huệ Năng rằng: “Chẳng nhận được bản tâm (thì) học pháp vô ích, nếu nhận được bản tâm thấy được bản tánh tức gọi là Trượng Phu, là Thiên Nhơn Sư, là Phật”.

​

"Ưng vô sở trụ" nhi sinh kỳ tâm" có nghĩa là "Nên không bám chắc ở một chỗ mà sinh ra kỳ tâm".
    "Ưng vô sở trụ" là Tâm của Con người không sở trụ vào Sự vật tức là
Đoạn diệt Mê hoặc vào Sự vật.
    "Nhi sinh kỳ tâm" là Tâm của Con người đồng nhất với Bản tâm kỳ diệu, đó là
Bản tâm Từ bi giác ngộ.
(Tự tánh = Phật tánh = Bản tâm)


*
Tóm lại,
Tâm Giác ngộ là Tâm thức Đoạn Hoặc và Từ Bi theo Bản tâm hay Phật tánh bẩm sinh của mình.
Tâm của Con người gồm có Tâm thức (hoạt động của Tâm đối với Sự vật bên ngoài của Tâm) và Bản tâm (hay Phật tánh). Nguyễn Du dùng từ ngữ
Thiện Căn đồng nghĩa với Bản tâm Từ Bi.


Hoặc (= Mê hoặc) gồm có Tham  dục hay Tham (Craving or Greed), Sân (Anger) và Mạn (Pride). Hoặc chính là Khổ Nghiệp, là nguyên nhân của cái Khổ (do đó có khi còn gọi là Hoặc Nghiệp).
Trước khi đi đến kết luận,
Nguyễn Du đã tả 3 Mê hoặc (Hoặc) làm cho Khổ trong những nhân vật trong Truyện  Kiều từ nhân vật chánh là Thúy Kiều.


Đoạn Trường Tân Thanh (Truyện Kiều) có nghĩa là sự lên tiếng mới mẻ (tân thanh) về cái Khổ (= đoạn trường). Gọi là "Tân Thanh" vì từ trước đến lúc đó không có một thi phẩm nào đặt căn bản trên triết lý Phật Giáo. Thi phẩm từ trước đều dựa trên triết lý Nho Giáo (hay hiếm khi dựa trên Lão Giáo). Do đó nếu căn cứ trên Nho Giáo mà chỉ trích Truyện Kiều là không theo đúng luân lý hay là "dâm thư" thì rất là chủ quan. Tuy nhiên nếu so sánh Truyện Kiều với Thánh kinh của Ki Tô Giáo như Phạm Quỳnh thì cũng không đúng!


VỊNH TRUYỆN KIỀU
Đoạn trường khổ đế khởi văn chương
Sáng tạo tân thanh tuyệt tác chương
Cụ Nguyễn du du tài ước lệ
Nàng Kiều lịch lịch sắc từ chương
Quốc âm phát triển trung thi pháp
Việt ngữ lưu truyền ngoại điển chương
Quán tuệ Lão Nho tòng Phật Giáo
Thiện căn đạo đế giác hoàng chương.
(Phan Thượng Hải)
8/18/23

​

C. Triết lý của Nguyễn Du sau khi viết xong Truyện Kiều


Nguyễn Du viết Truyện Kiều (Đoạn Trường Tân Thanh) trong khi ông làm Cai bạ ở Quảng Bình (1809-1812).


Năm 1813, ông được vời về làm quan ở Huế, được thăng Cần Chánh điện học sĩ (hàm chính Tamphẩm) và được cử làm chánh sứ sang nhà Thanh.  

Năm 1814, ông đi sứ về, được thăng Lễ bộ hữu Tham tri (hàm tòng Nhị phẩm). Thượng thơ thuộc hàm chính Nhị phẩm).
Năm 1816, anh rể Nguyễn Du là Vũ Trinh vì liên quan đến vụ án cha con Tổng trấn Nguyễn Văn Thành nên bị đày vào Quảng Nam. 

Năm 1820, vua Gia Long qua đời, Hoàng tử Nguyễn Phúc Đảm nối ngôi, tức vua Minh Mạng. Lúc này Nguyễn Du được cử đi làm chánh sứ sang nhà Thanh báo tang và cầu phong nhưng ông bị bệnh dịch tả chết ngày mồng 10 tháng 8 năm Canh Thìn (16-9-1820) lúc 54 tuổi.
Năm 1824, di cốt của ông được cải táng về quê nhà là làng Tiên Điền, Hà Tĩnh. 
Trong thời gian sau khi sáng tác Truyện Kiều, Tâm của Nguyễn Du
giác ngộ theo Phật Giáo. Những bài thơ của ông làm trong thời gian này không còn mang tâm trạng phiền não nữa, Nguyễn Du đã thoát Khổ nhờ giác ngộ.


Qua bài thơ "Lương Chiêu Minh thái tử phân kinh thạch đài", Nguyễn Du chứng tỏ mình là người giác ngộ như Nhất tổ Bồ Đề Đạt Ma chỉ trích Lương Võ Đế, như Lục tổ Huệ Năng với bài kệ giác ngộ và Thiền sư Triệu Châu với bài kệ làm yếu chỉ cho Thiền Tông. Giác ngộ của Nguyễn Du theo đúng với Thiền Tông của Phật Giáo Đại Thừa.


LƯƠNG CHIÊU MINH THÁI TỬ PHÂN KINH THẠCH ĐÀI
(Đài bằng đá phân chia loại kinh của Thái tử Chiêu Minh của nhà Lương)

​

Lương triều Chiêu Minh thái tử phân kinh xứ (1)
(Nơi thái tử Chiêu Minh của Lương triều phân chia Kinh)
Thạch đài do ký “Phân kinh” tự

(Đài đá còn ghi chữ "Phân chia kinh")
Đài cơ vu một vũ hoa trung

(Nền đài gai góc lấp trong mưa bụi)
Bách thảo kinh hàn tận khô tử

(Trăm loài cỏ sợ lạnh đều chết khô hết)
Bất kiến di kinh tại hà sở

(Không thấy kinh còn lại ở nơi đâu)
Vãng sự không truyền Lương thái tử

(Chuyện xưa cũ không truyền lại thái tử nhà Lương)
Thái tử niên thiếu nịch ư văn

(Thái tử thời niên thiếu say mê văn chương)
Cưỡng tác giải sự đồ phân phân

(Gượng bày đặt phân chia rắc rối)
Phật bản thị Không bất trước vật

(Phật vốn là Không, chẳng vướng vào vật)
Hà hữu hồ kinh an dụng phân

(Có gì tùy thuộc vào kinh mà phân chia)
Linh văn bất tại ngôn ngữ kho

(Văn linh thiêng không phải nhờ khoa ngôn ngữ)
Thục vi Kim Cương vi Pháp Hoa

(Cái gì là kinh Kim Cương cái gì là kinh Pháp Hoa)
Sắc Không cảnh giới mang bất ngộ

(Cảnh giới Sắc Không mờ mịt không hiểu)
Si tâm quy Phật Phật sinh ma

(U mê mà theo Phật thì Phật sinh ra ma)
Nhất môn phụ tử đa giao tế (2)

(Cha con một nhà nhiều giao tế)
Nhất niệm chi trung ma tự chí (2)

(Chỉ trong nhất niệm, ma tự đến)
Sơn lăng bất dũng liên hoa đài

(Ở nơi sơn lăng không có đài sen nổi lên)
Bạch mã triêu độ Trường Giang thủy (3)
(Một sớm ngựa trắng vượt sông Trường Giang)
Sở lâm hoạ mộc trì ương ngư (3)

(Rừng cây nước Sở lâm tai họa, cá trong ao bị vạ)
Kinh quyển thiêu hôi đài diệc dĩ

(Kinh cháy ra tro đài cũng đổ)
Không lưu vô ích vạn thiên ngôn

(Muôn nghìn lời để lại đều vô ích)
Hậu thế ngu tăng đồ quát nhĩ

(Chỉ để cho tăng ngu dốt đời sau tụng điếc tai)
Ngô văn Thế Tôn tại Linh Sơn

(Ta nghe nói đức Thế tôn tại Linh sơn)

Thuyết pháp độ nhân như Hằng Hà sa số (4)
(Thuyết pháp độ người nhiều như cát sông Hằng)
Nhân liễu thử tâm nhân tự độ

(Người hiểu tâm nầy người tự độ)
Linh sơn chỉ tại nhữ tâm đầu

(Linh sơn chính ở tại tâm ta)
Minh kính diệc phi đài (5)

(Gương sáng cũng không có đài gương)
Bồ Đề bản vô thụ (5) (Bồ Đề vốn không cây)
Ngã độc Kim Cương thiên biến linh

(Ta đọc kinh Kim Cương hơn nghìn lần)
Kì trung áo chỉ đa bất minh

(Nhiều ý chỉ sâu sắc trong đó ta không rõ)
Cập đáo Phân kinh thạch đài hạ

(Đến nay dưới đài bằng đá "phân chia kinh" nầy)
Chung tri vô tự thị chân kinh. (6)

 (Mới hiểu kinh không chữ mới thật là chân kinh).


(Nguyễn Du) 


Chú thích:
(1) Thái tử Chiêu Minh tên là Chiêu Thống, con Lương Võ Đế Tiêu Diễn của nhà Lương (502-549), thời Nam Triều Bắc Triều. Hai cha con đều sùng Phật Giáo và là học giả của Phật Giáo.
Nhà Lương (502-556) là một trong bốn triều vua thời Nam Triều (Tống, Lê, Lương, Trần).
(2) Hai câu "Nhất môn phụ tử đa giao tế. Nhất niệm chi trung ma tự chí" ngụ ý nhắc lại đối thoạigiữa
Lương Võ Đế và Bồ Đề Đạt Ma.
Thiền Luận của Suzuki tả cuộc đối thoại nầy:
Lương Vũ Đế hỏi Đạt Ma (Tổ Bồ Đề Đạt Ma): 
    “Từ khi Trẫm lên ngôi đến nay, đã xây dựng biết bao nhiêu chùa chiền, sao chép biết bao Kinh điển và độ vô số Tăng Ni. Ngài nghĩ công đức của Trẫm như thế nào?”.
Đạt Ma đáp (cộc lốc):
    “Tâu Bệ hạ, chẳng công đức gì hết”
Vũ Đế ngạc nhiên hỏi:
    “Tại sao thế?”
Đạt Ma mới nói như vầy:
    “Đó chỉ là những việc làm hạ đẳng, chỉ khiến cho người ta thác sinh vào các cõi trời, rồi cũng sẽ trở lại trần gian nầy nữa. Chúng vẫn còn mang những dấu vết của thế tục, như bóng theo hình. Dù chúng có vẻ thực, thì cũng chỉ là những pháp phi hữu. Đối với công đức chân thật (thì) đầy đủ trí tuệ thanh tịnh (trong sạch), viên mãn vi diệu, và bản tính chân thật của nóvượt ngoài sở tri (cái hiểu biết) của người. Do vậy đừng tìm cầu nó trong các công trình thế gian”.

Cái bản tánh nầy chính là Phật Tánh hay Bản Tâm của Thiền Tông.


(3) Theo  lịch sử, Tướng Hầu Cảnh của nước Ngụy (Bắc Triều) cưỡi ngựa trắng qua sông Trường Giang đầu hàng nước Lương (Nam Triều) của Lương Võ Đế như câu: "Bạch mã triêu độ Trường Giang thủy". Nước Ngụy truyền hịch cảnh cáo nước Lương là Hầu Cảnh sẽ làm phản tàn phá nước Lương, có câu "Sở lâm họa mộc trì ương ngư" (Nước Lương ở phương Nam là đất Sở). Lương Võ Đế không tin. Về sau Hầu Cảnh phản lại đánh nhà Lương và tàn phá đất Sở (đài kinh và kinh bị đốt phá). Nguyễn Du viết 2 câu này nhắc lại lịch sử nhưng cũng chê sự ngu muội của cha con Lương Võ Đế.

​

(4) Hằng hà sa số: Sông Hằng ở Ấn Độ hai bên bờ có nhiều cát (sa = cát). Hằng hà sa số là nhiều như cát sông Hằng (trở thành một thành ngữ thông dụng). Lương (502-556) là một trong bốn triều vua thời Nam Triều (Tống, Lê, Lương, Trần).


(5) Hai câu "Bồ đề bản phi thụ. Minh kính diệc phi đài" nhắc tới bài kệ giác ngộ của Lục tổ Huệ Năng.

    Bồ đề bản phi thụ           Vốn không cây bồ đề
    Minh kính diệc phi đài     Cũng chẳng đài gương trong
    Bản lai vô nhất vật         Xưa nay không một vật
    Hà xứ nhạ trần ai           Đâu mà nhuốm bụi hồng (trần)

   (Huệ Năng)                      (Dịch)

​

(6) Câu "Vô tự thị chân kinh" nhắc lại bài kệ về Yếu chỉ của Thiền Tông qua bài kệ của Thiền sư Triệu Châu:

    Giáo ngoại biệt truyền
    Bất lập văn tự
    Trực chỉ nhân Tâm
    Kiến Tánh thành Phật
    (Triệu Châu)

​

Qua Truyện Kiều và bài thơ Hán ngữ này, Nguyễn Du chứng tỏ mình là một Thiền sư hay một Cư sĩ Giác ngộ. Ông dùng Truyện Kiều để tả cái Khổ và Giải thoát Khổ theo đúng giáo lý Giác ngộ của Phật Giáo Đại Thừa Thiền Tông.
Tiểu sử của Nguyễn Du chứng minh điều này: ông tình nguyện ra làm quan với nhà Nguyễn để đem tài của mình giúp dân giúp nước trong thời bình từ Tâm Từ Bi của ông.

 

D. Kết Luận


Cuộc đời và thơ của Nguyễn Du trong lịch sử chính trị khi ông còn sống đã chứng minh lý thuyết "Nguyễn Du hoài Lê" (trung với vua nhà Lê) của Dương Quảng Hàm từ Truyện Kiều là sai lầm.
Ý kiến chính trị của Nguyễn Du đã rõ ràng minh bạch qua cuộc đời và những bài thơ Hán ngữ của ông:
    Ông không luyến tiếc chính quyền
chúa Trịnh (và nhà Lê) đã mất. Gia đình ông là tôi thần của chúa Trịnh chứ không phải của vua Lê (và nhà Lê).
    Ông không phò chính quyền
nhà Tây Sơn.
    Ông quyết theo phò và trung thành với vua nhà Nguyễn (Gia Long). Ông qua đời ngay sau khi vua Gia Long mất.


Nguyễn Du là một văn thần trung với vua và giúp nước theo đúng bổn phận, khả năng và đạo đức của mình. Ông không phải là một anh hùng hay hào kiệt cũng như không có lập công to lớn cho triều đình và quốc gia. Công nghiệp của ông không có gì nổi bậc hơn các văn thần của những triều đại trước hay của nhà Nguyễn. Nguyễn Du cũng không có những sứ mệnh hay trọng trách nặng nề cho một văn thần như Nguyễn Công Trứ, Phan Thanh Giản hay Hoàng Diệu.

​

Qua thơ và cuộc đời của Nguyễn Du (kể cả Truyện Kiều), hậu sinh nhận thấy Nguyễn Du là một thi nhân đại tài trên mọi phương diện:
    Làm Thơ chữ Hán cũng như thơ chữ Hán Nôm.
    Làm Thơ theo thể Đường Luật hay Cổ Phong (của Trung Quốc) cũng như theo thể Lục Bát hay Song Thất Lục Bát (của nước Việt ta).
Tuy nhiên, thơ của ông còn dùng quá nhiều
điển cố từ Trung Quốc, ngay cả trong thơ Việt ngữ dùng chữ Hán Nôm như Truyện Kiều. Đề tài thơ của ông (ngoài Truyện Kiều) đều nói về hoàn cảnh của ông và đa số những cảnh vật và nhân vật Trung Quốc.
Cũng qua thơ của ông, Nguyễn Du chứng tỏ cho hậu thế là một học giả uyên bác và uyên thâm về lịch sử chính trị và văn hóa của Trung Quốc và Phật Giáo. Điều nầy chứng tỏ Nguyễn Du có phần vọng ngoại nhưng văn hóa của nước Việt cho đến thời Pháp Thuộc (hậu bán thế kỷ 19) chính là văn hóa của Trung Quốc.


Nguyễn Du là một bậc giác ngộ theo Phật Giáo Đại Thừa Thiền Tông nếu hậu sinh khảo cứu kỹ lưỡng thơ và cuộc đời của ông. Đây là một điều mà ít có người để ý đến và hiểu được. Nguyễn Du là một thi hào nhưng cũng là một cư sĩ Phật Giáo giác ngộ.


Nhân vật Thúy Kiều trong Truyện Kiều không phải là hình ảnh chính trị của tác giả Nguyễn Du như nhiều người lầm tưởng. Nguyễn Du chỉ mượn Truyện Kiều để trình bày triết lý Phật Giáo cũng như thể hiện thi tài và kiến thức văn hóa của ông. Truyện Kiều không đặt căn bản trên đạo đức luân lý của Nho Giáo.
Truyện Kiều là một áng văn chương Việt ngữ tuyệt tác nhưng câu "Truyện Kiều còn, tiếng ta còn" của Phạm Quỳnh có phần quá đáng khi "tiếng ta" đã có từ 4000 năm trước Truyện Kiều.


Tóm lại, ít người hiểu biết rõ ràng con người Nguyễn Du về phương diện chính trị và văn hóa vì không mấy người tìm hiểu ông một cách khách quan và kỹ lưỡng. Ông là một người "xa xôi" trong môi trường chính trị và thi văn của thế tục cũng như tên của ông. Nguyễn Du viết theo Hán tự là 阮攸. Chữ Du 攸có nghĩa là "xa xôi" (TĐ Đào Duy Anh).
    Bài viết nầy giúp cho hậu thế hiểu rõ nhân vật Nguyễn Du trong lịch sử chính trị và văn hóa.

​

NGUYỄN DU
Đắc đạo nhân sinh hữu Nguyễn Du
Tận tình thông cảm tánh ôn nhu
Tự thân khất sĩ hoàn thi sĩ
Tự phận thất phu đạt đại phu
Chánh trị ngoại giao, tâm chánh kiến
Chân tài văn học, hạnh chân tu
Thiện căn giải nghiệp thành công nghiệp
Danh dự trường tồn nhị bách thu. (*)
(Phan Thượng Hải)
7/16/21

​

(*) Chú thích: Nguyễn Du qua đời vào năm 1820. Bài thơ nầy viết vào năm 2021. Câu cuối để trả lời 2 câu thơ của Nguyễn Du trong “Độc Tiểu Thanh Ký”:


Bất tri tam bách dư niên hậu           (Ba trăm năm nữa trên trần thế
Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như        Ai biết là ai khóc Tố Như)

​

Bs PHAN THƯỢNG HẢI biên soạn và giữ bản quyền


Bài này đăng trong phanthuonghai.com mục Văn Hóa phần Triết Lý và Tôn Giáo.


Tài Liệu Tham Khảo:


- Cùng một tác giả (Bs Phan Thượng Hải) đăng trong phanthuonghai.com
   Nguyễn Du và Truyện Kiều trong Lịch sử Thi văn (Bs Phan Thượng Hải)
   Thơ và Sử Việt - Nhà Nguyễn (Bs Phan Thượng Hải)
   Thơ và Sử Việt - Nguyễn Du và Truyện Kiều (Bs Phan Thượng Hải)
   Căn Bản Giác Ngộ của Đại Thừa Thiền Tông (Bs Phan Thượng Hải)
   Triết lý Lão Tử và Trang Tử (Bs Phan Thượng Hải)
   Triết lý của Khổng Tử và Luận Ngữ (Bs Phan Thượng Hải)


- Từ các tác giả khác:
   Thiền Luận (Suzuki - bản dịch của Tuệ Sỹ)
   Đại Cương Triết Học Sử Trung Quốc (Phùng Hữu Lan - bản dịch của Nguyễn Văn Dương)
   Việt Nam Thi Văn Hợp Tuyển (Dương Quảng Hàm)
   Trang Thơ Nguyễn Du - Thi Viện Net
    Nguyễn Du - Wikipedia  

​

Bs PHAN THƯỢNG HẢI biên soạn và giữ bản quyền

​

​

Nhân dịp the 4th of July nhớ lại 10 năm trước nhân 1 chuyến đi du lịch từ S. California đến tận Mt Rushmore rồi trở về có làm bài thơ khi ngồi trên xe bus.  Xin gửi mời đọc chơi.

(Mount Rushmore: 4 Tổng thống là Washington, Jefferson, T. Roosevelt và Lincoln)

ĐI THĂM MT RUSHMORE (*)

 

(Nguyên bản)

Bốn vị anh hùng giúp quốc gia

Biểu dương lịch sử nước non nhà

Washington mở đường dân chủ

Jefferson khai lối cộng hòa

Từ A. Lincoln thành hiệp chủng

Đến Roosevelt đạt vinh hoa

Rushmore tạc tượng truyền nhân thế

Kỷ niệm thành hình nước Mỹ ta.

 

(Tự họa)

Qua tám tiểu bang của quốc gia (*)

Tốt thay địa lý đất quê nhà

Thiên nhiên rộng lớn miền wild west

Nhân tạo tiện nghi nước thái hòa

Xót dạ nghĩ về nguồn gốc Việt

Túc tâm thích ở xứ cờ hoa

Tương lai ngắn ngủi còn may mắn?

Mỹ quốc nương mình thỏa chí ta.

​

(Phan Thượng Hải)

7/4/16

 

(*) Chú thích:

         Từ California qua 8 tiểu bang: California, 4 Corners States (Arizona, New Mexico, Colorado and Utah), Nevada, Wyoming and S. Dakota.

Hai Phan_7 buoc.jpg

THIÊN THƯỢNG THIÊN HẠ DUY NGÃ ĐỘC TÔN

{Bác sĩ Phan Thượng Hải}

 

Tương truyền khi mang thai, Mẹ của Phật Thích Ca nằm mơ thấy có một vị Bồ tát với dạng con voi trắng chui vào bụng của mình.  Ngay sau khi sinh ra từ hông phải của Mẹ, Phật Thích Ca bước đi 7 bước, một tay chỉ lên trời và một tay chỉ xuống dưới đất mà nói rằng: "Thiên thượng thiên hạ, duy ngã độc tôn (Trên trời dưới trời, chỉ có mình ta)"; và dưới mỗi bước chân hiện ra một đóa hoa sen.  

 

Chùa chiền của Phật Giáo đều có Tượng Phật Thích Ca (hình trẻ con) có 1 ngón tay phải chỉ lên trời và 1 ngón tay trái chỉ xuống đất với câu “Thiên thượng thiên hạ duy ngã độc tôn” này.

 

Ảnh trên:

(Thiên thượng thiên hạ, duy ngã độc tôn / Tượng ở Lumbini)

 

Thật ra theo Trường Bộ kinh (Digha nikàya) của Kinh Tạng trong Tam Tạng của Phật Giáo Nguyên Thủy, nguyên văn câu nói này của Phật Thích Ca (theo Hán ngữ) là: "Thiên thượng thiên hạ duy ngã độc tôn nhất thiết thế gian sinh lão bệnh tử".  (Trên trời dưới đất chỉ có mình ta là cần thiết cho thế gian sinh lão bệnh tử).

Riêng Thượng tọa Thích Thiện Hoa dịch thẳng từ Phạn ngữ là: "Trên trời dưới đất kiếp này là kiếp cuối cùng, Như Lai đoạn diệt gốc rễ sinh tử".  Đây là câu hợp lý nhất với cuộc đời và giáo lý của Phật Thích Ca.

 

Bồ Tát là bậc đã Giác ngộ có thêm Giác Tha vì Đại Từ bi.  Giác Tha là Hóa thân để Hóa độ chúng sanh cũng được Giác ngộ như mình.  Phật Giáo Nguyên Thủy quan niệm rằng Phật Thích Ca (qua nhiều kiếp trước) là bậc Bồ Tát hóa thân để hóa độ chúng sanh (trong Bản Sinh Kinh) và kiếp cuối cùng này (kiếp của thái tử Siddharta) sẽ nhập Niết Bàn.  Như Lai đồng nghĩa với Phật và Phật là bậc Giác ngộ (= Giác giả).  Thí dụ điển hình là Phật Thích Ca "giác ngộ" sau 49 ngày dưới cây Bồ đề, thường gọi là "Thích Ca thành đạo". 

Bồ đề = dịch âm Hán ngữ từ Bodhi, Phạn ngữ = (dịch nghĩa) Giác Ngộ.   

 

Phật Thích Ca và Phật Giáo Nguyên Thủy có Pháp (Phật Pháp) là Tứ Diệu Đế.  (Đế = the Truth = Chân lý).  Tam Bảo của Phật Giáo là Phật, Pháp, Tăng.

 

Câu “đoạn diệt gốc rễ sinh tử” là cứu cánh của Phật Giáo, là nhập đề của Khổ Đế, Tập Đế và Diệt Đế trong Tứ Diệu Đế của Phật Giáo Nguyên Thủy (Phật Giáo Nguyên Thủy do Phật Thích Ca thành lập với Pháp và Tăng Già). 

 

Khổ Đế = định nghĩa Khổ và Không Khổ.

Khổ là Tái sinh trong Sinh tử Luân hồi theo Lục đạo trong Tam Giới.  

Không Khổ là không Tái sinh.  Đó là Niết Bàn.

 

Tập Đế = nguyên nhân của Khổ.

= Khổ Nghiệp = Hoặc (Hoặc Nghiệp).

Diệt Đế = nguyên nhân của Diệt Khổ để Không Khổ.  

= Đoạn diệt Khổ Nghiệp = Đoạn Hoặc.

(Hoặc = Mê hoặc = Klesa, Defilement = Tham, Sân, Mạn) 

 

Khổ Đế + Tập Đế + Diệt Đế = Nội dung của Giác Ngộ (= Giáo lý Giác Ngộ).

Giáo lý Giác Ngộ của Phật Thích Ca và Phật Giáo Nguyên Thủy căn bản chỉ là Thập Nhị (12) Nhân Duyên và La Hán Đạo.

 

Đạo Đế: thể hiện bằng Bát Chánh Đạo.

1. Hình thức của Giác Ngộ.

2. Hình thức (và Nội dung) của Trì Giới.

3. Hình thức (và Nội dung) của Thiền Định và Tu Thiền Định.  

 

BẢY BƯỚC PHẬT 

Bảy bước, Thích Ca sạch bụi trần

Tăng Già du nhập thoát thời luân

Từ bi dẫn độ, công Bồ tát

Giác ngộ lưu truyền, nghiệp Hóa thân

Thành đạo tọa thiền bên cổ thụ

An tâm khất thực dưới thanh vân

Như Lai đoạn diệt đường sinh tử

Phật giáo nhiệm mầu cứu thế nhân.

(Phan Thượng Hải)

5/26/23 

 

PHẬT ĐẢN SINH 

Nguyên thủy khởi từ Phật đản sinh 

Thích Ca thành đạo, tránh phồn vinh

Tăng già ẩn trú phùng an tịnh

Giáo pháp quy y đạt thái bình

Giới luật bảo trì, tâm chánh định

Si mê đoạn diệt, trí thông minh

Chúng sanh hành đạo, đời không khổ

Giải thoát luân hồi khỏi tái sinh.

(Phan Thượng Hải)

5/18/21

 

Bs PHAN THƯỢNG HẢI biên soạn 

 

Tài liệu tham khảo: trong phanthuonghai.com mục Văn Hóa phần Phật Giáo.

Hành Hương và Huyền Thoại Phật Thích Ca (Bs Phan Thượng Hải)

Tập Đế và Diệt Đế của Phật Giáo Nguyên Thủy (Bs Phan Thượng Hải)

Khổ Đế của Phật Giáo (Bs Phan Thượng Hải)

Đạo Đế của Phật Giáo (Bs Phan Thượng Hải) 

PTH_36 phố phuong.jpg

 ĐẠI CƯƠNG VỀ PHẬT GIÁO  

 

           Bs Phan Thượng Hải biên soạn

 

Phật Giáo là một tôn giáo nên gồm có Tôn thờ tín ngưỡng và Giáo lý triết học nhưng cả hai không hòa hợp với nhau như Kitô Giáo (nhất là Công Giáo).  Nho Giáo bắt đầu từ Nho Gia chỉ có Giáo lý.  Đạo Giáo (Lão Giáo) chỉ có Tôn thờ mặc dù mượn tên từ một triết gia của Đạo Gia là Lão Tử và Đạo Đức Kinh của ông.  

Khi được sáng lập từ Phật Thích Ca, Phật Giáo chỉ có Giáo lý triết học nhưng dần dần Phật Giáo có Tôn thờ tín ngưỡng bắt đầu từ tôn thờ Phật Thích Ca, vị Phật duy nhất có thật trong lịch sử nhân loại.  Tiểu sử của Phật Thích Ca thường là phần phổ thông nhất trong lịch sử Phật Giáo.  

Giáo lý Giác Ngộ (Giáo lý chi tiết về Giác ngộ) của Phật Giáo Đại Thừa Thiền Tông là giáo lý hiện đại và thực dụng nhất; gần như là tiêu biểu cho Giáo lý Giác Ngộ của Phật Giáo và của Phật Giáo Đại Thừa; và rất phổ thông và hoàn chỉnh hơn Giáo lý Giác Ngộ của Phật Giáo Nguyên Thủy (gồm Thập Nhị Nhân Duyên và La Hán Đạo). 

Tôn Thờ tín ngưỡng của Phật Giáo khác nhau trong 3 Thừa (Tiểu Thừa, Đại Thừa và Kim Cang Thừa) cũng như tùy theo Hiển Giáo hay Mật Giáo.  Tôn Thờ theo Hiển Giáo (Tiểu Thừa và Đại Thừa) phổ thông hơn Mật Giáo.  Từ đầu thập niên 1950, Cộng Đồng Phật Giáo Thế Giới thay thế từ ngữ Phật Giáo Tiểu Thừa bằng Phật Giáo Nguyên Thủy. 

 

A. Tôn Thờ và Giáo Lý

 

*

Phật Giáo là một tôn giáo nên gồm có Tôn thờ và Giáo lý.  

         Tôn thờ chính là sự thờ phượng Phật, Bồ Tát và các vị tương đương khác.  

         Giáo lý là Triết lý được giáo huấn dạy dỗ.  

Giáo lý giúp Chúng sanh (Tất cả những Sanh mạng), hay đơn giản hơn giúp Con Người (Nhân mạng), tự tu hành thành bậc Giác ngộ hay thành Phật để diệt hết "Khổ của Sinh Tử", đạt Niết Bàn và thoát khỏi Luân Hồi Sinh Tử.  Sự Tự Tu hành để đạt giác ngộ nầy rất khó khăn.

Giáo lý Phật Giáo giúp Giác ngộ, diệt hết Khổ của Sinh Tử, nhưng không giúp tránh và thoát Bệnh Khổ và Nạn Khổ.

 

Con Người cần sự giúp đỡ từ nguồn gốc khác:

         Hóa Độ của Phật hay Bồ Tát gián tiếp giúp cho Tu hành theo Giáo lý được thành công đạt được Giác ngộ.

         Cứu Độ của Phật hay Bồ Tát trực tiếp cứu khỏi Nạn Khổ và Bệnh Khổ trong Kiếp nầy và cứu khỏi Tái sinh những Kiếp sau trong Luân hồi mà không phải Giác ngộ hay thành Phật hay Bồ Tát.

 

Cứu Độ = Salvation

Hóa Độ = Leading to Enlightenment

Giác Ngộ = Enlightenment

 

Từ Cứu độ và Hóa độ sinh ra Tôn thờ Phật và Bồ Tát để trợ giúp cho Tín ngưỡng và sùng bái với Cầu nguyện và Hy vọng được giúp đỡ.  Ngoài ra đôi khi Tôn thờ cũng xuất phát từ lòng kính mến và thán phục.

Tôn thờ chư Phật và chư Bồ Tát của Phật Giáo vì tín ngưỡng và sùng bái của Phật tử nhưng cũng bắt nguồn từ Giáo lý Phật Giáo.  

 

*

Lịch sử của Phật Giáo ở Ấn Độ:

         Phật Giáo bắt đầu là Phật Giáo Nguyên Thủy do Phật Thích Ca sáng lập vào khoảng thế kỷ thứ 5 tr CN.  

         Vào thế kỷ thứ nhất tr CN, từ Phật Giáo Nguyên Thủy tách ra Phật Giáo Đại Thừa.  Tăng ni của Phật Giáo Đại Thừa này, chiếm đa số, tự gọi là Đại Thừa và gọi Phật Giáo Nguyên Thủy là Tiểu Thừa (Phật Giáo Tiểu Thừa).  Các Tăng sĩ của Đại Thừa bắt đầu viết ra 3 bộ kinh đầu tiên làm căn bản cho Đại Thừa là kinh Bát Nhã, kinh Pháp Hoa và kinh Hoa Nghiêm. 

         Vào thế kỷ thứ 7 có xuất hiện thêm Mật Giáo (Bí Mật Phật Giáo) từ Phật Giáo Đại Thừa.  Như vậy Phật Giáo Đại Thừa có từ thế kỷ thứ nhất tr CN là Đại Thừa Hiển Giáo để phân biệt với Mật Giáo mới lập vào thế kỷ thứ 7 là Đại Thừa Mật Giáo.  Tiểu Thừa đã là Hiển Giáo. 

         Từ thế kỷ thứ 7, Phật Giáo ở Ấn Độ gồm có Tiểu Thừa (= Phật Giáo Nguyên Thủy), Đại Thừa Hiển Giáo (thường gọi tắt là Phật Giáo Đại Thừa hay Đại Thừa) và Đại Thừa Mật Giáo (thường gọi tắt là Mật Giáo).  Mật Giáo chiếm đa số từ thế kỷ thứ 8.

         Vào thế kỷ thứ 13, Mật Giáo và Phật Giáo hoàn toàn bị người Hồi Giáo tiêu diệt ở Ấn Độ.  

 

Từ Ấn Độ, Phật Giáo được truyền sang các nước khác.

​

   1) Phật Giáo Nguyên Thủy (= Tiểu Thừa) vào thế kỷ thứ 3 tr CN truyền sang Tích Lan rồi sang các nước Miến Điện, Thái Lan, Lào, Cao Miên (Chân Lạp).  Nước Cao Miên bao gồm đất Nam Kỳ của Việt Nam ngày nay.  Đó là Nam Phương Phật Giáo.

   2) Phật Giáo truyền sang Trung Quốc, Bắc Việt, Hàn Quốc và Nhật Bản từ thế kỷ thứ nhất.  Đó là Bắc Phương Phật Giáo.  

Bắc Phương Phật Giáo gồm có:

         Đại Thừa Hiển Giáo bao gồm đại đa số các tông phái nên thường được gọi là Phật Giáo Đại Thừa.

         Đại Thừa Mật Giáo (hay Mật Giáo) chỉ có 2 tông: Mật Tông ở Trung Quốc và của người Trung Hoa ở các nước khác; và Chơn Ngôn Tông ở Nhật Bản.  Mật Tông có khi được gọi là Mật Giáo!

         Tiểu Thừa (= Phật Giáo Nguyên Thủy).  Tiểu Thừa cũng là Hiển Giáo.

   3) Bí Mật Phật Giáo (Mật Giáo) của Ấn Độ truyền sang Tây Tạng và lập thành Kim Cang Thừa (Phật Giáo Tây Tạng Kim Cang Thừa).  Kim Cang Thừa truyền sang các nước lân cận (Mông Cổ, Nepal và Trung Quốc).    

 

*

Khái niệm Phật và Bồ Tát bắt đầu có từ Phật Giáo Đại Thừa Hiển Giáo cho đến Mật Giáo (và Kim Cang Thừa). (Từ kinh Pháp Hoa và kinh Hoa Nghiêm).

         Khái niệm "Phật": từ là bậc Giác ngộ, có khả năng Hóa độ; thành ra bậc có quyền năng Cứu độ.

         Khái niệm "Bồ Tát": từ là bậc đã Giác ngộ và dùng (trí tuệ) Giác ngộ của mình để thi hành Hóa độ; thành ra bậc có quyền năng Cứu độ.  Bồ Tát phát Bồ Đề tâm có Đại Từ Bi mà cứu độ hay hóa độ. 

 

Phật Giáo Nguyên Thủy (Tiểu Thừa) có khái niệm "Phật" giống như Đại Thừa và Kim Cang Thừa nhưng có khái niệm khác về "Bồ Tát".  Theo Phật Giáo Nguyên Thủy (Tiểu Thừa), danh hiệu Bồ Tát chỉ dùng cho những kiếp trước của Phật Thích Ca (ghi trong Bản Sinh Kinh).  Phật Thích Ca là vị Phật (và Bồ Tát) độc nhất có thật trong lịch sử Con người.  Theo Phật Giáo Nguyên Thủy, hành giả đạt Giác ngộ gọi là La Hán.   

 

Bài đọc trong mục Văn Hóa phần Phật Giáo của phanthuonghai.com 

         Bài đọc: Lịch Sử Phật Giáo

         Bài đọc: Hành Hương và Huyền Thoại Phật Thích Ca

         Bài đọc: Di Tích Phật Giáo Borobudur

         Bài đọc: Thập Bát La Hán

         Bài đọc: Thập Đại Đệ Tử của Phật Thích Ca

 

B. Tôn Thờ

 

Theo dòng lịch sử, Phật Giáo lần lượt có:

         - Hiển Giáo:

                  1. Phật Giáo Nguyên Thủy (Phật Giáo Tiểu Thừa)

                  2. Phật Giáo Đại Thừa Hiển Giáo (thường gọi là Phật Giáo Đại Thừa) gồm nhiều Tông Phái, kể cả Tịnh Độ Tông và Thiền Tông. 

         - Mật Giáo (Bí Mật Phật Giáo):

                  3. Phật Giáo Đại Thừa Mật Giáo (thường gọi là Mật Giáo) gồm có Mật Tông (của người Trung Hoa ở Trung Quốc và các quốc gia khác như Đài Loan, Singapore, Việt Nam...) và Chơn Ngôn Tông (của người Nhật Bản ở Nhật Bản).

                  4. Phật Giáo Kim Cang Thừa (của người Tây Tạng từ nước Tây Tạng).

 

Tôn thờ Phật và Bồ Tát khác nhau:

         trong 3 Thừa của Phật Giáo: Tiểu Thừa (Phật Giáo Nguyên Thủy), Đại Thừa và Kim Cang Thừa.

         trong Hiển Giáo: Tiểu Thừa và Đại Thừa Hiển Giáo.

         trong Phật Giáo Đại Thừa: Đại Thừa Hiển Giáo và Đại Thừa Mật Giáo.

         trong Mật Giáo: Đại Thừa Mật Giáo và Kim Cang Thừa.

 

Tôn thờ của Đại Thừa Phật Giáo phát triển và trở thành đặc biệt của một giáo tông là Tịnh Độ Tông. Mật Giáo và nhất là Kim Cang Thừa có Tôn thờ rất phức tạp và đặc biệt là có Nghi Quỷ, dùng Tôn thờ giúp cho hành giả Giác ngộ thành Phật và Bồ Tát. 

 

Cứu Độ = Salvation

Hóa Độ = Leading to Enlightenment

Tịnh Độ = Tỉnh Thổ = Pure Land.  

Tịnh Độ đồng nghĩa với Phật Độ = Land of the Buddha = Buddhaksetra

 

Bài đọc trong mục Văn Hóa phần Phật Giáo trong phanthuonghai.com 

         Bài đọc: Thế Giới và Vũ Trụ của Phật Giáo 

         Bài đọc: Tôn Thờ Phật và Bồ Tát của Phật Giáo

         Bài đọc: Tôn Thờ Phật và Bồ Tát của Phật Giáo Nguyên Thủy

         Bài đọc: Tôn Thờ Phật và Bồ Tát của Phật Giáo Đại Thừa

         Bài đọc: Tôn Thờ Phật và Bồ Tát của Mật Giáo và Kim Cang Thừa

         Bài đọc: Hình Tượng của Phật Giáo

         Bài đọc: Phật Giáo Tây Tạng và Kim Cang Thừa

 

C. Giáo Lý

 

Phật Thích Ca thành lập Phật Giáo sáng tạo ra Phật Pháp (= Giáo lý của Phật Giáo) để giáo huấn mà hóa độ Con người (và Chúng sanh) giải thoát Khổ: từ Khổ thành ra Không Khổ (= Niết bàn).  

Theo Phật Thích Ca, Phật Pháp là Tứ Diệu Đế.

 

Đế (The Truth = Satya / Satyàni)

Tứ Diệu Đế (The Four Noble Truths = Catvàriàrya-satyàni)

         Khổ Đế (The Truth of Suffering = Duhkha-satya) 

         Tập Đế = Tập Khổ Đế (The Truth of the Cause of Suffering = Samudaya-satya)

         Diệt Đế = Diệt Khổ Đế (The Truth of the Extinction of Suffering = Nirodha-satya)

         Đạo Đế = Đạo Diệt Khổ Đế (The Truth of the Way of the Extinction of Suffering = Màrga-satya) 

 

Cứu cánh của Phật Giáo là Giải thoát Khổ (cho Con người), biến từ Khổ thành Không Khổ.

 

Đạo Đế của Tứ Diệu Đế là chân lý của Đạo giải thoát Khổ của Phật Giáo gồm có 3 phần là Giác Ngộ, Thiền Định và Trì Giới được trình bày thành Bát Chánh Đạo (theo Phật Giáo Nguyên Thủy) hay thành Lục Độ (theo Phật Giáo Đại Thừa).  

Độ = (theo tiếng Phạn là) Paramita (dịch âm là Ba La Mật Đa) = sự toàn hảo (= perfection).  Một trong những Ba La Mật Đa là Bát Nhã Ba La Mật Đa thường hay gọi tắt là Bát Nhã. 

 

Cứu Độ = Salvation

Hóa Độ = Leading to Enlightenment

Lục Độ = 6 Ba La Mật Đa = 6 Perfections = 6 Paràmitàs

Tịnh Độ = Tỉnh Thổ = Pure Land.  

Tịnh Độ đồng nghĩa với Phật Độ = Land of the Buddha = Buddhaksetra

 

Theo dòng lịch sử từ Phật Giáo Nguyên Thủy cho đến Thiền Tông của Đại Thừa và Kim Cang Thừa, 3 đạo là Giác ngộ, Trì giới và Thiền định (giữ cho Tăng Già) từ từ thu gọn chỉ còn Giác Ngộ (mở rộng cho Cư sĩ, người tu tại gia và sống bình thường trong thế tục).  

Tăng già = Sangha = Communities of Monks and Nuns.

 

Khổ Đế + Tập Đế + Diệt Đế = Giáo lý Giác ngộ (Giáo lý chi tiết về Giác Ngộ). 

 

Khổ Đế của Tứ Diệu Đế là chân lý về Khổ và Không Khổ trong Sinh kiếp và trong Tái Sinh của Phật Giáo.  Phật Giáo dựa trên Nghiệp (Karma) trong Nhân Duyên Nghiệp Quả để làm căn bản cho Tứ Diệu Đế. 

 

Dù theo phương pháp luận lý nào, Giáo lý Giác ngộ của Phật Giáo đều dẫn đến kết luận cuối cùng: 

    Tập Đế = chân lý về nguyên nhân của Khổ = Khổ Nghiệp = 3 Hoặc (Tham, Sân, Mạn)

    Diệt Đế = chân lý về đoạn diệt nguyên nhân của Khổ 

     = Không Khổ Nghiệp từ Đoạn Khổ Nghiệp = Đoạn 3 Hoặc

     = Không Khổ Nghiệp “tự nhiên” = Từ Bi (của Bản Tâm / Phật Tánh).

 

Tập Đế và Diệt Đế của Phật Giáo Nguyên Thủy chỉ đặt căn bản trên giáo lý Thập Nhị Nhân Duyên và La Hán Đạo

Tập Đế và Diệt Đế về Khổ Nghiệp và Không Khổ Nghiệp của Phật Giáo Đại Thừa là phần chính của Giáo lý Giác ngộ có chân lý theo 3 dòng triết lý:

A. Thiền Tông của Trung Quốc từ Trung Quán Phái và Duy Thức Phái (hiện đại và dễ hiểu nhất) gồm có: từ Không Tông (từ Trung Quán Phái của Ấn Độ), Nhiếp Luận Tông và Tánh Tông (đều từ Duy Thức Phái của Ấn Độ) cuối cùng đến Thiền Tông (tổng hợp và dung hòa Không Tông và Tánh Tông). 

B. Các giáo tông của Trung Quốc từ Trung Quán Phái: Không Tông (Trung Quán Phái của Ấn Độ truyền sang Trung Quốc) dẫn đến các giáo tông “hàn lâm” như Tam Luận Tông, Thiên Thai Tông và Hoa Nghiêm Tông.

C. Các giáo tông của Trung Quốc từ Duy Thức Phái: dẫn đến Pháp Tướng Tông (hàn lâm), và Nhiếp Luận Tông cùng Tánh Tông (Niết Bàn Tông) làm căn bản cho Thiền Tông.  

 

Tập Đế và Diệt Đế của Trung Quán Phái ở Ấn Độ truyền sang Trung Quốc là Không Tông dựa trên Bát Nhã Ba La Mật Đa Tâm Kinh.  Từ đó có Tập Đế và Diệt Đế của các giáo tông Trung Quốc khác là Tam Luận Tông, Thiên Thai Tông và Hoa Nghiêm Tông.

Tất cả các giáo tông của Trung Quán Phái đều có cùng quan niệm về Sự vật (dựa trên Bát Nhã Ba La Mật Đa Tâm Kinh), nhưng Thiên Thai Tông có thêm thuyết lý Thực Thể Tam Quán (dựa trên Pháp Hoa Kinh) và Hoa Nghiêm Tông có thêm thuyết lý Hoa Nghiêm Pháp Giới (dựa trên Hoa Nghiêm Kinh).  

Cùng với Tam Luận Tông, Thiên Thai Tông và Hoa Nghiêm Tông đều có đường hướng lý thuyết khai triển gần giống nhau.

Trong khi đó, đặt căn bản trên Không Tông và Trung Quán Phái, Thiền Tông tổng hợp và dung hòa với Nhiếp Luận Tông và Tánh Tông của Duy Thức Phái. 

 

Tập Đế và Diệt Đế của Duy Thức Phái dựa trên công trình nghiên cứu về Tâm của Con người đối với Sự vật.  Từ căn bản khoa học về Chủng tử của Duy Thức Phái ở Ấn Độ; Pháp Tướng Tông, Nhiếp Luận Tông và Tánh Tông (Niết Bàn Tông) của Trung Quốc chuyển sang căn bản triết học trong giáo lý giác ngộ.  

Pháp Tướng Tông tuy thuộc Duy Thức Phái nhưng có thuyết lý cùng một đường hướng với Thiên Thai Tông và Hoa Nghiêm Tông thuộc Trung Quán Phái.

Trong khi đó, sau khi đặt căn bản trên Không Tông và Trung Quán Phái; Thiền Tông dung hòa và tổng hợp với Nhiếp Luận Tông và Tánh Tông.  

 

Tập Đế và Diệt Đế của Thiền Tông tổng hợp và dung hòa Tập Đế và Diệt Đế của Không Tông (và Trung Quán Phái), Nhiếp Luận Tông và Tánh Tông (đều từ Duy Thức Phái).

 

Bài đọc trong mục Văn Hóa phần Phật Giáo trong phanthuonghai.com

Bài đọc: Giác Ngộ của Phật Giáo Đại Thừa Thiền Tông 

Bài đọc: Khổ Đế của Phật Giáo 

Bài đọc: Tập Đế và Diệt Đế của Phật Giáo Nguyên Thủy

Bài đọc: Tập Đế và Diệt Đế của Đại Thừa Thiền Tông

Bài đọc: Tập Đế và Diệt Đế của Đại Thừa Trung Quán Phái

Bài đọc: Tập Đế và Diệt Đế của Đại Thừa Duy Thức Phái

Bài đọc: Đạo Đế của Phật Giáo

Bài đọc: Kinh Điển và Học Đạo của Phật Giáo

Bài đọc: Thiền Định và Tu Thiền Định của Phật Giáo

Bài đọc: Thiền Định và Thiền Tông   

Bài đọc: Trì Giới của Phật Giáo  

Bài đọc: Ăn Chay trong Phật Giáo 

 

Bs PHAN THƯỢNG HẢI biên soạn

 

Bài viết này là phần đầu của bài “Đại Cương về Phật Giáo” (Bs Phan Thượng Hải) đăng trong phanthuonghai.com mục Văn Hóa phần Phật Giáo.

 

Tài Liệu Tham Khảo cho tất cả những bài của Phần Phật Giáo trong phanthuonghai.com

 

Giáo Lý và Lịch Sử

- Sách Việt ngữ:

         Lược Sử Phật Giáo Ấn Độ (Thượng tọa Thích Thanh Kiểm)

         Lịch Sử Phật Giáo Trung Hoa (Thượng tọa Thích Thanh Kiểm)

         Phật Giáo (Trần Trọng Kim)

         Phật Lục (Trần Trọng Kim)

         Phật Giáo Triết Học (Phan Văn Hùm)

         Triết Lý Phật Thích Ca (Thuần Tâm)

         Từ Điển Phật Học (Nguyễn Tường Bách và Thượng tọa Thích Nhuận Châu)

         Thiền Luận (Deisetz Teitaro Suzuki - Tuệ Sỹ dịch)

         Thiền Đạo Tu Tập (Trương Trừng Cơ - Như Hạnh dịch)

         Các Tông Phái Đạo Phật (Đoàn Trung Còn)

         Phật Học Tinh Hoa (Nguyễn Duy Cần)

         Đại Cương Triết Học Sử Trung Quốc (Phùng Hữu Lan - Nguyễn Văn Dương dịch)

- Sách Anh ngữ:

         Essentials Of Buddhism (Kogen Mizuno)

         The Essentials of Buddhist Philosophy (Jujirò Takakusu)

         The Buddhist Tradition (William Theodore de Barry)

         Buddhisms, The Illustrated Guide (Kevin Trainor)

         The Vision of Buddha (Tom Lowenstein)

         Buddhism (Luis Frédéric)

         Mahàyàna Buddhism: The Doctrinal Foundations (Paul Williams)

         Buddhist Cosmology (Akira Sadakata)

- Google Wikipedia (related articles): bằng Việt ngữ và Anh ngữ. 

 

Tôn Thờ và Lịch Sử

- Sách Việt ngữ

Phật Lục (Trần Trọng Kim)

Phật Giáo (Trần Trọng Kim)

Lược Sử Phật Giáo Ấn Độ (Thượng Tọa Thích Thanh Kiểm)

Lịch Sử Phật Giáo Trung Hoa (Thượng Tọa Thích Thanh Kiểm)

Thiền Luận quyển 2 và 3 (Daisetz Teitaro Suzuki / Tuệ Sỹ dịch)

Các vị Thần trong Phật Giáo Trung Quốc (Mã Thu Điền)

Trung Quốc Phật Giáo Đồ Tượng Giảng Thuyết (Nghiệp Lệ Hoa)

         Phật Pháp (Thượng tọa Thích Minh Châu)

- Sách Anh ngữ

The Gods of Northern Buddhism (Alice Getty)

Buddhism (Louis Frédéric)

Popular Deities in Chinese Buddhism (Kuan Ming)

The Iconography of Chinese Buddhism in Traditional China (H.A.Van Oort)

100 Buddhists in Chinese Buddhism (Lu Yan Guang)

Kuan Yin (Daniela Schenter)

Kuan Yin (Chung Fang Yu)

Buddhist Deities and Masters (Chandra Shakya)

Meeting the Buddhas (Vessantara)

500 Buddhist Deities (Musashi Tachicana)

Buddhist Symbolism in Tibetan Thangkas (Ben Meuleabeld)

Pagodas, Gods and Spirits of Vietnam (Ann Helen Unger and Walter Unger)

The Vision of Buddha (Tom Lowenstein)

The Buddhist Tradition (William Theodore de Barry)

Essentials of Buddhism (Kogen Mizuno)

Bodhgaya, The Great Sacred Place of Buddhists (Shanti Swaroop Baudh)

- Google Wikipedia (related articles): bằng Việt ngữ và Anh ngữ.

​

​

​

​

​

​

​

​

HÀ NỘI 36 PHỐ PHƯỜNG VÀ PHỐ CỔ
 Bs Phan Thượng Hải biên soạn


Trong thời Pháp Thuộc vào đầu thập niên 1930, có sách của văn sĩ Thạch Lam (của Tự Lực Văn
Đoàn) tựa đề “Hà Nội 36 Phố Phường”. Sách này không có danh sách rõ ràng 36 phố phường
của Hà Nội (như tựa đề của nó)!
Cùng trong thập niên này có sách “Việt Nam Thi Văn Hợp Tuyển” của Dương Quảng Hàm và
sách “Văn Đàn Bảo Giám” của Trần Trung Viên đưa ra 2 bài thơ của những tác giả vô danh
(xem như là Ca dao) kể rõ tên của “Hà Nội 36 Phố Phường” như tựa đề của 2 bài thơ. Trong
danh sách 36 phố phường của 2 bài thơ này chỉ có tên của 20 Phố là giống nhau mà thôi. Tổng
cộng danh sách của các Phố trong 2 bài thơ là 52 phố công nghệ và thương mại (20 + 16 + 16).


Từ thi văn có Hà Nội 36 Phố Phường đến Lịch sử có Hà Nội Phố Cổ.


Theo các học giả của Google:
“Hà Nội 36 Phố Phường” là tên chỉ khu Phố Cổ Hà Nội, gồm các khu phố buôn bán
hình thành từ hàng trăm năm về trước.
Sau khi Lý Thái Tổ thành lập kinh thành Thăng Long, thợ thủ công ở khắp nơi nhất là
chung quanh đã tập trung về Thăng Long để kinh doanh và buôn bán tạo nên những Phố phường.
Mãi đến đời vua Lê Hiển Tông (vào hậu bán thế kỷ 19) chia thành Thăng Long ra 36
khu vực thì mới có tên “36 Phố phường”. Tên này được truyền đến thế kỷ 20. 

​

Như vậy, Phố Cổ của Hà Nội (từ thời Nhà Nguyễn và thời Pháp Thuộc cho đến thời Cộng
Hòa), khu vực công nghệ và thương mại chính của thành phố Hà Nội, là nơi của 36 Phố
Phường của kinh đô Thăng Long
thời cuối nhà Hậu Lê vào đời vua Lê Hiển Tông.
Vào đầu thời Nhà Nguyễn (tiền bán thế kỷ 19), tên Hà Nội được chính thức thay thế Thăng Long
và Phố Cổ Hà Nội được thành lập. Từ 21 “Phố” còn lại từ thời nhà Lê theo sách Đại Nam Nhất
Thống Chí,
viết xong năm 1862, Phố Cổ được bành trướng với rất nhiều Phố công nghệ và
thương mại (khoảng 62 phố) cho đến thời Pháp Thuộc và duy trì cho đến thời Cộng Hòa. Lịch
sử và địa lý của Phố Cổ được ghi lại trong sách “Lược Sử Tên Phố Hà Nội” xuất bản năm
1964.


Kết luận:
Phố Cổ Hà Nội từ tiền bán thế kỷ 19 cho đến hậu bán thế kỷ 20 trải qua thời Nhà
Nguyễn và thời Pháp Thuộc cho đến thời Cộng Hòa, có rất nhiều Phố công nghệ và thương mại
(50 - 60), nhiều hơn con số 36 (phố phường) như “huyền thoại” 36 Phố Phường có từ cuối thời
nhà Hậu Lê (cuối thế kỷ 18).
Với cùng một địa điểm là Phố Cổ; Thăng Long có thể có đúng 36 phố phường vào cuối
thời nhà Hậu Lê nhưng Hà Nội thực tế có rất nhiều hơn 36 phố phường từ thời nhà Nguyễn (tiền
bán thế kỷ 19) cho đến cuối thế kỷ 20.
Con số đúng 36 phố phường của Hà Nội từ Thạch Lam, Dương Quảng Hàm và Trần
Trung Viên không hoàn toàn trung thực
với lịch sử và địa lý của Phố Cổ Hà Nội.
Sách Lược Sử Tên Phố Hà Nội là sử liệu trung thực nhất về Phố Cổ Hà Nội với những
Phố phường của nó. Từ sách này, ta có chi tiết về tất cả 62 Phố công nghệ và thương mại (Phố
Nghề) của Phố Cổ Hà Nội và cả những Phố công nghệ và thương mại ở ngoài Phố Cổ. Cũng từ
sách này (và Google ngày nay), có một số Phố được kể trong 2 bài thơ từ Dương Quảng Hàm và
Trần Trung Viên không có thật trong thực tế!


Dàn bài


  Hà Nội và Phố Phường
  Hà Nội 36 Phố Phường (trang 3)
  Hà Nội Phố Cổ - Phố Nghề (trg 10) - Phố theo Địa Danh (trg 24) - Phố theo Nhân Danh
  Kết Luận (trang 30)


Hà Nội và Phố Phường
 

Đại Nam Nhất Thống Chí của Quốc Sử Quán Triều Nguyễn (vào giữa thế kỷ 19) có viết về
Thăng Long và Hà Nội và những “Phố” của nó. Theo Đại Nam Nhất Thống Chí thì đã có 36
Phố phường trong lịch sử nhưng đến thời điểm của sách thì chỉ biết có 21 “Phố”.


*
Đại Nam Nhất Thống Chí viết về lịch sử địa danh cho đến Tỉnh Hà Nội, thành lập vào thời vua
Minh Mạng của nhà Nguyễn.
Đời Hùng Vương xưa là bộ Giao Chỉ. Đời Tần thuộc nước của An Dương Vương.
Đời Hán là bộ Giao Chỉ. Đời Tùy là quận Giao Chỉ. Đời Đường là An Nam Đô Hộ phủ,
bấy giờ mới đắp thành Đại La.
Nước ta nhà Đinh đầu đời Thái Bình gọi là đạo. Nhà Tiền Lê đầu đời Ứng Thiên gọi là
lộ.
Nhà Lý đầu đời Thuận Thiên làm Đô thành, lại gọi là Nam Kinh, thành gọi là Thăng
Long (trước gọi là Long Thành), phủ gọi là Ứng Thiên. Lý Thái Tổ dựng kinh đô ở thành Đại
La, thấy rồng vàng hiện ra trước thuyền ngự, nhân đấy đặc tên thành là Thăng Long và đặt tên
đất là phủ Ứng Thiên.
Nhà Trần đầu đời Thiện Bảo đổi là Trung Kinh.
Thời thuộc nhà Minh làm trị sở của ba ty phủ Giao Châu và gọi là thành Đông Quan.
Nhà Lê (Hậu Lê) năm Thuận Thiên thứ 3 đổi Đông Quan làm Đông Kinh, lại gọi là
Trung Đô. Từ đời Lê Hiển Tông trở đi gọi là Đông Đô (đời Lê Hiển Tông cũng gọi Thanh Hoa
là Tây Đô, nên gọi thành Thăng Long là Đông Đô).
Nhà Tây Sơn gọi là Bắc Thành.
Bản triều năm Gia Long thứ 1 (1802) đặt Bắc Thành Tổng trấn lãnh 11 Trấn:
- Năm Nội trấn: Sơn Nam Thượng, Sơn Nam Hạ, Sơn Tây, Kinh Bắc, Hải Dương.
- Sáu Ngoại trấn: Tuyên Quang, Hưng Hóa, Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên và
Quảng Yên.
Năm Minh Mạng thứ 12 (1832) bỏ Bắc Thành Tổng trấn và chia làm Tỉnh Hạt; lấy 3 phủ
Ứng Hòa, Lý Nhân và Thường Tín thuộc Sơn Nam và huyện Từ Liêm (thuộc phủ Hoài Đức)
thuộc Sơn Tây lập thành Tỉnh Hà Nội.

 

*
Đại Nam Nhất Thống Chí viết về Phố phường của tỉnh Hà Nội (vào đầu thế kỷ 19):


Xét: Hà Nội là kinh đô xưa, nguyên trước có 36 Phường Phố; nay ở quanh phía Đông Nam tỉnh
thành gồm 21 Phố Phường; nhà ngói như bát úp, tụ họp các mặt hàng, nhân vật cũng phồn thịnh.
Phố Hà Khẩu: ở địa phận huyện Thọ Xương (các Phố sau cũng thế), nhà buôn nước ta
cùng người Thanh sống lẫn lộn, bày hàng bán các thứ, như sách vở, hóa vật, dược liệu phương
Bắc; có tên nữa là Hàng Buồm.
Phố Việt Đông: chỗ ở cũ chỗ ở mới của khách hộ Minh Hương, là kho tích trữ hàng hóa.
Phố Nam Hoa: có tên nữa là Phố Hàng Bè; gần phố có chợ, họp về buổi chiều, dân cư hai
bên bán thứ thùng bằng tre để gánh nước.
Phố Hàng Mắm.
Phố Báo Thiên: bán vải thâm và dù xanh.
Phố Đồng Lạc: bán yếm và y phục phụ nữ.
Phố Hàng Giày: bán giày dép, chữ Hán là Phố Tố Tịch.
Phố Thái Cực: nhuộm màu hồng lạt để bán; có tên nữa là Phố Hàng Đào. Dư Địa Chí
của Nguyễn Trãi nói: “Hàng Đào nhuộm màu đỏ”, nay đổi là Phường Đại Lợi.
Phố Hàng Mã: bán đồ mã, chữ gọi là Phố Trừng Thanh.
Phố Vàng Bạc: buôn bán các hàng vàng bạc châu báu, phố này trước thuộc Phường Đông
Các, sau Đông Các đổi làm Đông Thọ, thôn Dũng Hãn thuộc phường này tức là thôn Dũng Thọ
ngày nay.
Phố Đông Hà: bán chiếu trơn, có tên nữa là Hàng Bát.
Phố Mã Mây: bán song, mây và sắt.
Phố Phúc Kiến: bán đồ đồng.
Phường Phục Cổ: đúc đồ thiếc để bán.
Phố Hàng Bồ: chữ Hán gọi là Phố Xuân Yên.
Phố Hàng Lam: chữ Hán gọi là Phố Yên Trung.
Phố Hàng Gai: chữ Hán gọi là Phố Phục Cổ.
Phố Hàng Đãy.
Phố Hàng Chè.
Phố Đồng Xuân.
Phố Thanh Hà.


Trong danh sách này có rất nhiều tên Phố (in đậm) cũng có trong Thi Văn “Hà Nội 36 Phố
Phường” (trong 2 bài thơ Ca dao) và trong Lịch sử “Hà Nội Phố Cổ” (trong sách Lược Sử Tên
Phố Hàn Nội).


Hà Nội 36 Phố Phường


Trong thời Pháp Thuộc vào đầu thập niên 1930, có sách của văn sĩ Thạch Lam (của Tự Lực Văn
Đoàn) tựa đề “Hà Nội 36 Phố Phường”. Sách này không có danh sách rõ ràng 36 phố phường
của Hà Nội (như tựa đề của nó)!


Cùng trong thập niên này có sách “Việt Nam Thi Văn Hợp Tuyển” của Dương Quảng Hàm và
sách “Văn Đàn Bảo Giám” của Trần Trung Viên đưa ra 2 bài thơ của những tác giả vô danh
(xem như là Ca dao) kể rõ tên của “Hà Nội 36 Phố Phường” như tựa đề của 2 bài thơ. Trong
danh sách 36 phố phường của 2 bài thơ này chỉ có tên của 20 Phố là giống nhau mà thôi. Tổng
cộng danh sách của các Phố trong 2 bài thơ là 52 phố công nghệ và thương mại (20 + 16 + 16).


*
Bài thơ trong Việt Nam Thi Văn Hợp Tuyển của Dương Quảng Hàm.


36 PHỐ PHƯỜNG
Rủ nhau chơi khắp Long thành
Ba mươi sáu phố rành rành chẳng phai
Hàng Bồ, Hàng Bạc, Hàng Gai
Hàng Buồm, Hàng Thiếc, Hàng Bài, Hàng Khay
Mã Vĩ, Hàng Điếu, Hàng Giày
Hàng Lờ, Hàng Cót, Hàng Mây, Hàng Đàn
Phố Mới, Phúc Kiến, Hàng Ngang
Hàng Mã, Hàng Mắm, Hàng Than, Hàng Đồng
Hàng Muối, Hàng Nón, Cầu Đông
Hàng Hòm, Hàng Đậu, Hàng Bông, Hàng Bè
Hàng Thùng, Hàng Bát, Hàng Tre
Hàng Vôi, Hàng Giấy, Hàng The, Hàng Gà
Quanh đi đến phố Hàng Da
Trải xem phường phố thật là cũng xinh
Phồn hoa thứ nhất Long Thành
Phố giăng mắc cửi đường quanh bàn cờ
Người về nhớ cảnh ngẩn ngơ
Bút hoa xin chép nên thơ lưu truyền.


*
Bài thơ trong Văn Đàn Bảo Giám của Trần Trung Viên.

 

36 PHỐ PHƯỜNG
Nghìn thu gặp hội thái bình
Trải xem phong cảnh khắp thành Thăng Long
Phố ngoài mọc kín thành trong
Cửa Nam giám Bắc tây đông rõ ràng
Ba mươi sáu mặt phố phường
Hàng Giấy*, Hàng Bạc, Hàng Ngang, Hàng Đào
Người đài các kẻ thanh cao
Qua Hàng Thợ Tiện lại vào Hàng Gai
Hàng Thêu, Hàng Trống, Hàng Hài
Hàng Khay dỡ gót ra chơi Tràng Tiền
Nhác trông chẳng khác động tiên
Trên đồn cờ kéo dưới thuyền buồm dăng
Phong quang lịch sự đâu bằng
Dập dìu võng lọng tưng bừng ngựa xe
Hàng Vôi sang phố Hàng Bè
Qua tòa Thương Chính trở về Đồng Xuân
Trải qua Hàng Giấy* dần dần
Cung đàn nhịp phách riêng xuân bốn mùa
Cầu Đông vang tiếng chuông chùa
Trăng soi giá nến gió lùa khói hương
Mặt ngoài có phố Hàng Đường
Hàng Mây, Hàng Mã, Hàng Buồm, Hàng Chum
Tiếng ngô tiếng nhắng um um
Lên lầu tô điểm tổ tôm đánh bài
Khoan khoan chân dỡ gót hài
Qua Hàng Thuốc Bắc sang chơi Hàng Đồng
Biết bao của báu lạ lùng
Kìa đồ bát bảo nọ lồng ấp hương
Hàng Bừa, Hàng Cuốc, ngổn ngang
Trở về Hàng Cót dạo sang Hàng Gà
Bát ngô Hàng Sắt* xem qua
Hàng Vải, Hàng Thiếc, lại ra Hàng Hòm
Ở đâu nghe tiếng om om
Trống chầu nhà hát thòm thòm vui thay
Hàng Da, chợ Sắt*, ai bầy
Bên kia Hàng Điếu, bên nầy Hàng Bông
Ngã tư Cấm Chỉ đứng trông
Qua Hàng Thợ Nhuộm thẳng dong Hàng Tàn
Đoái xem phong cảnh bàng hoàng
Bút hoa dỡ viết chép bàn mấy câu
Trải qua một cuộc bể dâu
Nào người đế bá công hầu là ai.


Chú thích:
       Những chữ có (*) là tên của Phố phường được lập lại trong bài thơ trong Văn Đàn Bảo
Giám (VĐBG).
       Những chữ in đậm là tên của những Phố phường có trong cả 2 bài thơ.


Có tất cả 20 Phố trong cả 2 bài thơ (trong Việt Nam Thi Văn Hợp Tuyển và trong Văn Đàn
Bảo Giám):
    Hàng Bạc, Hàng Bè, Hàng Bông, Hàng Buồm
    Hàng Cót
    Hàng Da
    Hàng Điếu, Hàng Đồng
    Hàng Gà, Hàng Gai, Hàng Giày (Hàng Hài trong VĐBG), Hàng Giấy
    Hàng Hòm, Hàng Khai (Hàng Khay trong VĐBG)
    Hàng Mã, Hàng Mây
    Hàng Ngang
    Hàng Thiếc
    Hàng Vôi
    Cầu Đông


16 Phố chỉ có trong bài thơ trong Việt Nam Thi Văn Hợp Tuyển của Dương Quảng Hàm:
    Hàng Bài, Hàng Bát, Hàng Bồ
    Hàng Đàn, Hàng Đậu
    Hàng Lờ
    Hàng Mắm, Hàng Muối
    Hàng Nón
    Hàng Than, Hàng The, Hàng Thùng, Hàng Tre
    Phố Mới, Mã Vĩ, Phúc Kiến


16 Phố chỉ có trong bài thơ trong Văn Đàn Bảo Giám của Trần Trung Viên:
    Hàng Bừa
    Hàng Cuốc, Hàng Chum
    Hàng Đào, Hàng Đường
    Hàng Sắt
    Hàng Tàn, Hàng Thợ Nhuộm, Hàng Thợ Tiện, Hàng Thêu, Hàng Thuốc Bắc
    Hàng Trống
    Hàng Vải
    Cấm Chỉ, Đồng Xuân
    Tràng Tiền


Hà Nội Phố Cổ


Theo các học giả của Google:
    “Hà Nội 36 Phố Phường” là tên chỉ khu Phố Cổ Hà Nội, gồm các khu phố buôn bán
hình thành từ hàng trăm năm về trước.
    Sau khi Lý Thái Tổ thành lập kinh thành Thăng Long, thợ thủ công ở khắp nơi nhất là
chung quanh đã tập trung về Thăng Long để kinh doanh và buôn bán tạo nên những Phố phường.
    Mãi đến đời vua Lê Hiển Tông (vào cuối thời của nhà Lê Trung Hưng) chia thành
Thăng Long ra 36 khu vực thì mới có tên “36 Phố phường”. Tên này được truyền đến thế kỷ
20.
Như vậy, Phố Cổ của Hà Nội (từ thời Nhà Nguyễn và thời Pháp Thuộc cho đến thời Cộng
Hòa), khu vực công nghệ và thương mại chính của thành phố Hà Nội, là nơi của 36 Phố
Phường của kinh đô Thăng Long
thời cuối nhà Hậu Lê vào đời vua Lê Hiển Tông.
Vào đầu thời Nhà Nguyễn (tiền bán thế kỷ 19), tên Hà Nội được chính thức thay thế Thăng Long
và Phố Cổ Hà Nội được thành lập. Từ 21 “Phố” còn lại từ thời nhà Lê theo sách Đại Nam Nhất
Thống Chí,
viết xong năm 1862, Phố Cổ được bành trướng với rất nhiều Phố công nghệ và
thương mại (khoảng 62 phố) cho đến thời Pháp Thuộc và duy trì cho đến thời Cộng Hòa. Lịch
sử và địa lý của Phố Cổ được ghi lại trong sách “Lược Sử Tên Phố Hà Nội” xuất bản năm
1964.


Kết luận:


Phố Cổ Hà Nội từ tiền bán thế kỷ 19 cho đến hậu bán thế kỷ 20 trải qua thời Nhà
Nguyễn và thời Pháp Thuộc cho đến thời Cộng Hòa, có rất nhiều Phố công nghệ và thương mại
(50 - 60), nhiều hơn con số 36 (phố phường) như “huyền thoại” 36 Phố Phường có từ cuối thời
nhà Hậu Lê (cuối thế kỷ 18).
Với cùng một địa điểm là Phố Cổ; Thăng Long có thể có đúng 36 phố phường vào cuối
thời nhà Hậu Lê nhưng Hà Nội thực tế có rất nhiều hơn 36 phố phường từ thời nhà Nguyễn (tiền bán thế kỷ 19) cho đến cuối thế kỷ 20. Con số đúng 36 phố phường của Hà Nội từ Thạch
Lam
, Dương Quảng Hàm và Trần Trung Viên không hoàn toàn trung thực với lịch sử và
địa lý của Phố Cổ Hà Nội.


Sách Lược Sử Tên Phố Hà Nội là sử liệu trung thực nhất về Phố Cổ Hà Nội với những
Phố phường của nó. Từ sách này, ta có chi tiết về tất cả 50-60 những Phố công nghệ và thương
mại của Phố Cổ Hà Nội và cả những Phố công nghệ và thương mại ở ngoài Phố Cổ. Cũng từ
sách này (và Google ngày nay), có một số Phố được kể trong 2 bài thơ từ Dương Quảng Hàm và
Trần Trung Viên không có thật trong thực tế!


Đây là những Phố trong 2 bài thơ tựa đề “Hà Nội 36 Phố Phường” không có thực theo sách
“Lược Sử Tên Phố Hà Nội”
cũng như theo tài liệu của Google hiện đại:
- Trong bài thơ (của Việt Nam Thi Văn Hợp Tuyển của Dương Quảng Hàm):
Hàng The
- Trong bài thơ (của Văn Đàn Bảo Giám của Trần Trung Viên):
Hàng Cuốc, Hàng Chum, Hàng Sắt.

PTH_Phố cồ HN.jpg

Danh sách các Phố công nghệ và thương mại theo sách “Lược Sử Tên Phố Hà Nội”:


a) Những Phố theo hướng Đông Tây, được sắp đặt theo từng đường từ Bắc xuống Nam
 

- Những Phố ở phía Bắc của Hồ Hoàn Kiếm (Hồ Gươm)
1. Hàng Đậu, Hàng Khoai
2. Hàng Chai, Cầu Đông, Cao Thắng
3. Hàng Mã, Hàng Chiếu
4. Lò Rèn, Hàng Cá, Ngõ Gạch, Nguyễn Văn Siêu, Chợ Gạo
5. Hàng Vải, Lãn Ông (Phúc Kiến), Hàng Buồm
6. Hàng Bút - Hàng Chĩnh
7. Cửa Đông, Hàng Phèn - Lương Ngọc Quyến
8. Bát Đàn, Hàng Bồ, Hàng Bạc, Hàng Mắm
9. Hàng Nón (có Mã Vĩ), Hàng Quạt (có Hàng Đàn) - Gia Ngư
10. Nguyễn Văn Tố, Yên Thái
11. Ngõ Trạm, Hà Trung - Hàng Chỉ
12. Thợ Nhuộn, Hàng Bông (có Hàng Bông Lờ và Hàng Hài), Hàng Gai, Thợ Tiện, Cầu
Gỗ, Hàng Thùng.


- Những Phố ở phía Tây của Hồ Hoàn Kiếm (Hồ Gươm)
13. Chân Cầm, Thọ Xương, Nhà Thờ


- Những Phố ở phía Đông của Hồ Hoàn Kiếm (Hồ Gươm)

14. Lò Sũ, Trần Nguyên Hãn, Lê Thạch, Đinh Lễ


- Những Phố ở phía Nam của Hồ Hoàn Kiếm (Hồ Gươm)
15. Hàng Khay, Tràng Tiền, Hàng Bài

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

 

 

 


 

 

 

 

b) Những Phố theo hướng Bắc Nam, được sắp đặt theo từng đường từ Đông sang Tây.
 

1. Hàng Muối, Hàng Tre, Hàng Vôi
2. Nguyễn Hữu Huân, Lý Thái Tổ
3. Hàng Bè, Hàng Dầu
4. Mã Mây (có Hàng Mây)
5. Đào Duy Từ
6. Tạ Hiện, Đinh Liệt, Cầu Gỗ
7. Nguyễn Thiếp, Nguyễn Thiện Thuật, Hàng Giày
8. Hàng Giấy, Đồng Xuân, Hàng Đường, Hàng Ngang, Hàng Đào
9. Hàng Lược, Chả Cá, Hàng Cân, Lương Văn Can, Hàng Hành, Lê Thái Tổ
10. Hàng Hòm, Hàng Trống
11. Hàng Thuốc Bắc, Hàng Thiếc - Hàng Mành, Nhà Chung, Lý Quốc Sư
12. Hàng Rươi, Hàng Đồng, Bát Sứ
13. Hàng Cót, Hàng Gà, Hàng Điếu, Hàng Da - Đường Thành

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

 

 

 

 

 

 

​

Phố công nghệ và thương mại (Phố Nghề) ở Phố Cổ


Phố công nghệ và thương mại (Phố Nghề) thường bắt đầu bằng chữ “Hàng”, thường không có
tên theo nhân danh hay địa danh và thường có tên theo công nghệ và thương mại đặc biệt của
phố. Có tất cả 62 phố công nghệ và thương mại (phố nghề) ở Phố Cổ.


Bát Đàn (khác Hàng Đàn, coi Hàng Quạt)
Phố Bát Đàn tiếp liền với Hàng Bồ về phía tây và đi đến găp phố Phùng Hưng.
Xưa là đất thôn Nhân Nội Thị, tổng Tiền Túc (sau đổi là tổng Thuận Mỹ), huyện Thọ Xương.
Phố này xưa có tên là phố Hàng Bát cũ, hồi trước chuyên bán các thứ bát, đĩa, ấm, chén bằng đồ
đàn, nên lấy tên mặt hàng mà đặt tên cho phố.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Vieille Des Tasses (phố cũ Hàng Chén).


Bát Sứ (Hàng Bát)
Phố Bát Sứ tiếp theo phố Hàng Đồng đi từ phố Hàng Vải đến phố Hàng Đàn.
Xưa là đất thôn Đông Thành Thị, tổng Tiền Túc (sau đổi thành tổng Thuận Mỹ) huyện Thọ
Xương.
Phố này hồi trước chuyên bán các thứ bát, đĩa, ấm, chén bằng sứ nên lấy tên mặt hàng mà đặt
cho phố.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Des Tasses (phố Hàng Chén).


Cấm Chỉ (xem Hàng Bông Lờ)


Chả Cá
Phố Chả Cá đi từ phố Hàng Mã đến phố Lãn Ông (Phúc Kiến); nối liền phố Hàng Lược với phố
Hàng Cân.
Xưa kia phố Chả Cá là phố Hàng Sơn. Vào đầu thế kỷ 20, tại gia đình họ Đoàn ở nhà số 4 của
phố này có món ăn đặc biệt trong nhà, lấy cá nướng làm chả ăn cùng với bún và một số gia vị,
được bạn bè thưởng thức và khen ngợi. Sau đó gia đình họ Đoàn này mới nghĩ cách mở một cửa
hiệu, thường được gọi là hiệu ông Lã Vọng vì ngoài cửa có tượng Lã Vọng bằng gỗ xách một
xâu cá.
Món chả dần dần được người Hà Nội ưa thích và phố này được gọi là phố Chả Cá, dân chúng
hầu như quên hẳn tên cũ là phố Hàng Sơn, chỉ còn tồn tại trong tên dịch trong thời Pháp Thuộc là
Rue De La Laque (Phố Hàng Sơn).


Chân Cầm (xem thêm Hàng Quạt)
Phố Chân Cầm đi từ phố Lý Quốc Sư đến phố Phủ Doãn.
Xưa là đất thôn Minh Cầm, tổng Tiền Túc huyện Thọ Xương; sau đổi thành thôn Chân Cầm,
tổng Thuận Mỹ, huyện Thọ Xương.
Tương truyền rằng dân ở thôn này hồi xưa có nghề làm các thứ đàn: đàn tranh, đàn nguyệt, đàn
huyền, đàn thập lục…
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Lagisquet.


Chợ Gạo
Phố Chợ Gạo song hành với phố Ô Quan Chưởng đi từ đường Trần Nhật Duật đến phố Đào Duy
Từ.
Xưa là cửa sông Tô Lịch, thuộc địa phận thôn Hương Nghĩa cũ. Trên bờ sông tụ tập những hàng
bán gạo nên thành tên Chợ Gạo.
Tên thời Pháp Thuộc là Place De Commerce (Khu Buôn Bán).


Đồng Xuân
Phố Đồng Xuân đi từ phố Hàng Giấy thông vào phố Hàng Đường.
Xưa là đất phường Đồng Xuân, tổng Hậu Túc (sau đổi là tổng Đồng Xuân), huyện Thọ Xương
cũ. Trong phường này có một khu chợ lớn nhất Hà Nội là chợ Đồng Xuân.
Phố này còn có tên là phố Hàng Gạo. Do đó tên thời Pháp Thuộc là Rue Du Riz.


Gia Ngư
Phố Gia Ngư đi từ phố Hàng Bè đến phố Hàng Đào.
Xưa là đất thôn Gia Ngư, tổng Hữu Túc (sau đổi là tổng Đông Thọ) huyện Thọ Xương cũ.
Xưa có cái hồ rộng ở khu này (tên là Hồ Thái Cực) có nhiều cá to, thường được đưa vào thành
để tiến vua, do đó thành tên.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Tirant.


Hà Trung (xem Ngõ Trạm)


Hàng Bạc
Phố Hàng Bạc tiếp theo phố Hàng Mắm đến gặp chỗ tiếp giáp giữa phố Hàng Ngang với phố
Hàng Đào và ăn thông ra phố Hàng Bồ.
Hàng Bạc là 1 trong 36 phố phường của kinh thành Thăng Long cũ, chuyên nghề đúc bạc thoi
và đỗi tiền kẽm và bạc vụn. Những người làm nghề này họp thành phường, phần lớn là người
thôn Trâu Khê (giáp Đông An), huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương. Theo gia phả cũ nhất còn
giữ lại được (của họ Hoàng) thì lúc đầu có 2 người ở Trâu Khê ra Thăng Long ở phường Phục
Cổ (khoảng đầu phố Nguyễn Du, gần phố Huế hiện nay) làm nghề vàng bạc, đến đời Tây Sơn
mới có một ông tổ lên gửi rể ở giáp Nỗ Hạ, chợ Trương (Kim ngân Trương thị); như vậy hồi đó
đã có nghề vàng bạc ở phố này rồi.
Hiện có 2 ngôi đình là đình Kim Ngân và đình Trương Thị đều thờ tổ sư nghề bạc (tương truyền
là Hiên Viên hoàng đế, tổ bách nghệ) đều là của dân làng Trâu Khê cũ.
Phố Hàng Bạc đời Lê là giáp Nỗ Hạ, phường Đông Các, tổng Hữu Túc (sang triều Nguyễn đổi là
thôn Dũng Thọ, tổng Đông Thọ).
Đây là một phố tương đối cổ nhất của khu công nghệ thương mại của thành Thăng Long cũ, có
nhiều đền miếu vẫn tồn tại: đình Kim Ngân, đình Trương Thị, đình Dũng Hãn, đình Dũng Thọ…
Tên thời Pháp Thuộc là Rue de Changeurs (Phố của những người đổi “tiền bạc”).


Hàng Bài
Phố Hàng Bài đi từ cuối phố Tràng Tiền đến phố Hàm Long.
Xưa là đất thôn Vũ Thạch và thôn Hồi Mỹ, tổng Tả Nghiêm (sau đổi là tổng Kim Liên) huyện
Thọ Xương cũ.
Phố này xưa kia làm và bán những cỗ bài lá nên thành tên. Trong thời Pháp Thuộc có tên tạm
thời là đại lộ Đồng Khánh. Sau thời Pháp Thuộc có tên tạm thời là đại lộ Triệu Quang Phục.

 

Hàng Bát (xem Bát Đàn và Bát Sứ)


Hàng Bè
Phố Hàng Bè đi từ giao điểm của phố Hàng Mắm và Hàng Bạc đến (nối tiếp là) phố Hàng Dầu.
Xưa là đất thôn Gia Ngư, tổng Hữu Túc (sau đổi là tổng Đông Thọ), huyện Thọ Xương cũ.
Nguyên trước ở gần cửa ô Mỹ Lộc, đầu phố Hàng Bạc, giáp bờ sông Hồng có một cái bến tên là
Nam Phố, thuận tiện cho các bè bương nứa được đưa lên bờ để bán. Người bán họp thành Chợ
gọi là chợ Hàng Bè. Mới đầu chợ ở gần phố Hàng Tre, về sau mới dời dần vào phố Hàng Bè
hiện nay, do đó thành tên phố.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue des Radeaux (dịch từ tiếng Việt ra).


Hàng Bồ
Phố Hàng Bồ nối liền với phố Hàng Bạc ở về phía đông và phố Bát Đàn ở về phía tây.
Xưa là đất thôn Nhân Nội, tổng Tiền Túc (sau đổi là tổng Thuận Mỹ) huyện Thọ Xương cũ.
Phố này xưa kia là nơi tập trung những cửa hàng bán những thứ bồ đan bằng tre nớa.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Des Paniers (dịch từ tiếng Việt ra).


Hàng Bông
Phố Hàng Bông tiếp theo phố Hàng Gai đến gặp phố Cửa Nam và phố Phùng Hưng.
Xưa là đất các thôn Đông Thành, Bắc Thượng, Bắc Hạ và Yên Trung Hạ thuộc tổng Tiền
Nghiêm (sau là tổng Vĩnh Xương), huyện Thọ Xương cũ.
Hồi xưa phố chia ra làm 3 đoạn
Hàng Bông Hài hay Hàng Hài (bán giầy hài bằng giấy, dùng trong việc cúng lễ) ở quãng
đầu giáp phố Hàng Gai.
Hàng Bông Đệm (bán đệm bông và làm chăn) ở quãng giữa.
Hàng Bông Lờ (bán thêm những chiếc lờ đánh cá) ở quãng cuối, giáp phố Cửa Nam.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue du Coton (dịch từ tiếng Việt ra).


Hàng Bông Lờ (= Cấm Chỉ)
Ngõ Hàng Bông Lờ đi từ phố Tống Duy Tân (tức phố Kỳ Đồng cũ) đến phố Hàng Bông.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Llonde. Sau thời Pháp Thuộc đổi tên là phố Cấm Chỉ, tên đã được
người địa phương quen dùng vì nơi này xưa kia là nơi “cấm chỉ” không cho nhân dân đi sát vào
chân thành Thăng Long cũ. Đến năm 1964, mới đổi tên là Hàng Bông Lờ (hay gọi tắt là Hàng
Lờ?).


Hàng Buồm
Phố Hàng Buồm đi từ phố Chợ Gạo đến thông vào phố Lãn Ông về hướng tây. Ở phương tây
phố nối với phố Mã Mây (chạy hướng bắc nam).
Xưa kia là đất phường Hà Khẩu, tổng Tả Túc (sau đổi là tổng Đông Thọ), huyện Thọ Xương cũ.
Phố này hồi xưa ở gần cửa sông (= hà khẩu), tức là cửa sông Tô Lịch, thông với sông Hồng.
Tại phố này có đền Bạch Mã, là 1 ngôi đền cổ của kinh thành Thăng Long xưa. Phố Hàng
Buồm là nơi tập trung số đông các Hoa kiều ngay từ thời nhà Lê Trung Hưng.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue de Voiles (dịch từ tiếng Việt ra).


Hàng Bút (xem thêm Thuốc Bắc)
Phố Hàng Bút đi từ phố Thuốc Bắc đến gặp phố Bát Sứ.
Xưa là đất thôn Đông Thành Thị, tổng Tiền Túc (sau đổi là tổng Thuận Mỹ) huyện Thọ Xương
cũ.
Phố Hàng Bút còn có 1 tên cổ là phố Hàng Mụn vì có cửa hàng bán những mụn vải còn thừa
sau khi may quần áo. Về sau tại phố này xuất hiện cửa hàng bán bút Nho và mực giấy dùng viết
chữ Hán, do đó thành tên.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Combanère.


Hàng Bừa (xem Lò Rèn)


Hàng Cá
Phố Hàng Cá đi từ phố Hàng Đường đến gặp phố Thuốc Bắc. Phố Hàng Cá nối liền Ngõ Gạch
với phố Lò Rèn.
Xưa là 1 đoạn đê sông Tô Lịch, thuộc giáp Đông thôn Thuận Mỹ, tổng Tiền Túc (sau đổi là tổng
Thuận Mỹ) huyện Thọ Xương cũ.
Tương truyền khi còn khúc đê sông Tô Lịch (độ 70 năm về trước) nơi đây là chỗ tập trung bán cá
của chợ Đồng Xuân (còn làm bằng tranh nứa). Về sau bỏ đê, lấp sông mở phố, nên gọi là phố
Hàng Cá.
Nay còn một ngôi đình ở thôn Đông Thuận ở số 27 giữa phố, thờ vị thần tên Lý Tiến. Theo
truyền thuyết Lý Tiến là 1 trong những anh hùng chống ngoại xâm đầu tiên của nước ta vào đời
Hùng Vương thứ 6 đã đánh giặc Ân nhiều trận nhưng cuối cùng bị hy sinh; sau đó Thánh Gióng
(Phù Đổng Thiên vương) mới xuất hiện.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue De La Poissonnerie (dịch từ tên tiếng Việt ra).


Hàng Cân
Phố Hàng Cân đi từ phố Lãn Ông (Phúc Kiến) đến phố Hàng Bồ.
Xưa là đất thôn Hữu Đông Môn và thôn Xuân Yên, tổng Tiền Túc (sau đổi là tổng Thuận Mỹ),
huyện Thọ Xương cũ.
Phố này hồi xưa làm và bán các loại cân tiểu li, hoặc cân đòn ngang, có quả cân bằng sắt hay
bằng đá. Hiện nay phố này vẫn còn có hàng bán cân.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Des Balances (dịch từ tên tiếng Việt).


Hàng Chai
Phố Hàng Chai đi từ phố Hàng Rươi đến gặp phố Hàng Cót.
Xưa là đất thôn Vĩnh Trú, tổng Tiền Túc (sau đổi là tổng Đồng Xuân) huyện Thọ Xương cũ.
Phố này hồi xưa là một ngõ chuyên bán chai lọ và bao ché cũ.
Tên thời Pháp Thuộc là Ngõ Ngang (Ruelle Ngõ Ngang).


Hàng Chiếu
Phố Hàng Chiếu nối liền phố Ô Quan Chưởng với phố Hàng Mã.
Xưa là đất thôn Thanh Hà, tổng Hậu Túc (sau đổi là tổng Đồng Xuân) huyện Thọ Xương. Nay
còn ngôi đình của thôn Thanh Hà ở số 77, giữa phố và ăn thông ra phố Ngõ Gạch.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue De Jean Dupuis (lấy theo tên của Jean Dupuis, tới đây trước khi
được ông Nguyễn Tri Phương mượn đường sông Hồng đi Vân Nam để buôn bán với Trung
Quốc).
Tuy nhiên dân địa phương vẫn gọi tên là Phố Mới vì nó mới lập sau các phố phường cổ truyền.
Theo André Schroeder trong Annam Études numisnatique (Tập Nghiên cứu về tiền cổ Việt Nam)
tập I trang 194 thì phố Mới do một viên quan Chưởng ấn về hưu lập ra, nên có tên là Phố Mới.
Trước kia tên phố Hàng Chiếu dùng để chỉ phố Ô Quan Chưởng bây giờ, vì ở phố này có nhiều
cửa hàng bán chiếu cói mua thẳng từ thuyền lên. Về sau các cửa hàng buôn bán chiếu mở lan
dần vào mãi bên trong.


Hàng Chỉ
Phố Hàng Chỉ đi từ phố Tố Tịch đến gặp phố Hàng Hòm.
Xưa là đất thôn Tố Tịch, tổng Tiền Túc (sau đổi là tổng Thuận Mỹ) huyện Thọ Xương cũ.
Phố này hồi xưa có một số nhà trong ngõ làm nghề se chỉ nên thành tên.
Tên thời Pháp Thuộc là Ruelle de Hàng Chỉ (Ngõ Hàng Chỉ) còn giữ tên đến bây giờ.


Hàng Chĩnh
Phố Hàng Chĩnh đi từ đường Trần Nhật Duật đến gặp phố Mã Mây.
Xưa là đất thôn Ưu Nghĩa và xóm Phất Lộc, phường Hà Khẩu, đều thuộc tổng Hữu Túc (sau đổi
là tổng Đông Thọ) huyện Thọ Xương cũ.
Phố này hồi xưa ở gần cửa Ô Ưu Nghĩa (còn có tên là cửa Ô Hàng Mắm), liền với bờ sông Hồng
và bán các thứ chĩnh, chum, vò, lải bằng sành.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Des Vases (dịch từ tên tiếng Việt ra).


Hàng Cót
Phố Hàng Cót đi từ phố Phan Đình Phùng nối liền đến phố Hàng Gà, xuyên qua phố Phùng
Hưng và Gầm Cầu.
Xưa là đất Ngũ giáp thôn Tân Khai và giáp Giáo Phường thôn Đông Thuận thuộc tổng Tiền Túc
(sau đổi là tổng Thuận Mỹ) huyện Thọ Xương cũ.
Phố này hồi xưa bán các thứ cót đan bằng tre nứa, nên thành tên ấy.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Takou (phố Ta-cu).


Hàng Da
Phố Hàng Da đi từ phố Đường Thành đến gặp phố Hàng Bông (chạy ngang).
Xưa là đất giáp Yên Nội, thôn Bắc Thượng, Bắc Hạ thuộc tổng Vĩnh Xương, huyện Thọ Xương
cũ.
Phố này hồi trước toàn bán các loại da trâu bò thuộc, làm các thứ giày dép. Ở đầu phố có chợ
Hàng Da.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue des Cuirs (dịch theo tên tiếng Việt).


Hàng Dầu
Phố Hàng Dầu nối tiếp phố Hàng Bè và cuối cùng thông cùng 1 chiều với phố Đinh Tiên Hoàng.
Xưa là đất thôn Tả Vọng và thôn Kiếm Hồ, tổng Tả Túc (sau đổi là tổng Phúc Lâm), huyện Thọ
Xương cũ.
Phố này hồi xưa có bán các thứ dầu nam để đốt đèn, hoặc để tra vào một số dụng cụ.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Du Lac (Phố bên Hồ).


Hàng Đàn (xem Hàng Quạt và Chân Cầm)


Hàng Đào (xem thêm Hàng Vải và Thợ Nhuộm)
Phố Hàng Đào tiếp theo phố Hàng Ngang đến đầu phố Hàng Gai (chỗ giao điểm phố Hàng Gai
và Cầu Gỗ).
Xưa kia là đất phường Đại Lợi và phường Đồng Lạc, tổng Tiền Túc (sau đổi là tổng Thuận Mỹ),
huyện Thọ Xương cũ.
Tại phường Đại Lợi xưa có nhiều người quê ở xã Đan Loan, tỉnh Hải Dương, có nghề nhuộm lụa
đào (hoặc điều) đã ra mở hiệu nhuộm các thứ nhiễu lụa màu đào (màu điều), nên đã thành tên
phố này ngay từ đầu thế kỷ 15 (theo Dư Địa Chí của Nguyễn Trãi).
Tên thời Pháp Thuộc là Rue De La Soie (Phố Hàng Tơ Lụa).


Hàng Đậu
Phố Hàng Đậu đi từ đường Trần Nhật Duật đến phố Phan Đình Phùng, phía bắc của Hàng Khoai.
Xưa vốn là đất phường Hòe Nhai tổng Yên Thành huyện Vĩnh Thuận và đất thôn Nghĩa Lập và
thôn Huyền Thiên tổng Đồng Xuân.
Phố này khi xưa chuyên bán các thứ đậu hột như đậu xanh, đậu đen, đậu nành…
Tên thời Pháp Thuộc là Rue des Graines (dịch từ tiếng Việt ra).
Ngõ Hàng Đậu ở quãng cuối phố Hàng Đậu, dãy nhà số chẵn và nối phố Hàng Đậu với phố
Hồng Phúc.
Tên thời Pháp Thuộc là Ruelle des Graines (ngõ Hàng Đậu).


Hàng Điếu
Phố Hàng Điếu nối từ phố Hàng Gà đến phố Đường Thành. Phố Đường Thành cắt ngang Hàng
Điếu và Hàng Da
Xưa là đất thôn Yên Nội, tổng Tiền Túc (sau đổi là tổng Thuận Mỹ) huyện Thọ Xương cũ.
Phố này hồi trước có bán điếu và xe điếu thuốc lào (hiện nay cũng còn có nhà bán).
Nay ở số 30 có ngôi đền Hỏa Thần (tục gọi là đền Nhà Hỏa) thờ một vị thần coi như có uy lực trị
được hỏa tai.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue des Pipes (dịch từ tiếng Việt ra).


Hàng Đồng (xem thêm Hàng Mã)
Phố Hàng Đồng nối tiếp phố Hàng Rươi đi từ phố Hàng Mã đến phố Hàng Vải và tiếp liền với
đầu phố Bát Sứ.
Xưa kia là đất thôn Đông Thành Thị, tổng Tiền Túc (sau đổi là tổng Thuận Mỹ) huyện Thọ
Xương cũ.
Phố này khi trước chuyên bán các thứ đồ đồng như đỉnh, chuông, mâm, nồi, sanh, đèn, nến…
Tên thời Pháp Thuộc chung cho cả phố Bát Sứ và phố Hàng Đồng là Rue des Tasses (phố Hàng
Chén).


Hàng Đường
Phố Hàng Đường tiếp liền với phố Đồng Xuân và nối với phố Hàng Ngang.
Xưa là đất của thôn Vĩnh Hanh và thôn Đức Môn thuộc tổng Đồng Xuân, huyện Thọ Xương cũ.
Phố Hàng Đường ở trong khu trung tân buôn bán Hà Nội, là 1 trong 36 phố phường cũ, chuyên
bán các loại đường mứt, nên thành tên.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Du Sucre (dịch từ tiếng Việt).


Hàng Gà
Phố Hàng Gà tiếp theo phố Hàng Cót thông đến phố Hàng Điếu.
Xưa là đất thôn Tân Lập và Tân Khai, tổng Thuận Mỹ, huyện Thọ Xương cũ.
Phố này ở ngay gần cửa Đông Thành, có nhiều người đem gà vịt đến bán nên được gọi là phố
Hàng Gà Cửa Đông để phân biệt với Hàng Gà phố Huế (thường gọi là dốc Hàng Gà) đi từ ngã
tư phố Hàm Long đến Chợ Hôm.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Tien Tsin (phố Thiên Tân).


Hàng Gai
Phố Hàng Gai nối phố Cầu Gỗ với phố Hàng Bông.
Xưa là đất phường Đông Hà và phường Cổ Vũ, đất Thượng Thôn, tổng Tiền Túc (sau là tổng
Thuận Mỹ) huyện Thọ Xương.
Phố này hồi xưa chuyên bán các thứ dây gai, khắc bản gỗ in các thứ sách truyện và bán các thứ
giấy ta để đóng sách vở, ngoài ra mỗi năm đến dịp Tết Trung Thu, có hay bày bán thêm các thứ
đèn, sư tử, hoa giấy cho trẻ em chơi tết.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue du Chauvre (dịch tên phố Hàng Gai mà ra).


Hàng Gạo (xem Đồng Xuân)


Hàng Giày
Phố Hàng Giày tiếp liền với phố Nguyễn Thiện Thuật về phía bắc, cắt ngang qua phố Hàng
Buồm và chạy dọc đến cuối phố Lương Ngọc Quyến.
Ngày trước phố Hàng Giày theo đúng tên gọi của dân chúng gồm có:
Nửa phố Hàng Giày hiện tại (đoạn ở phía nam Hàng Buồm).
Nửa phố Lương Ngọc Quyến (đoạn phía tây phố Tạ Hiện).
Đoạn phố Tạ Hiện từ phía nam phố Lương Ngọc Quyến đến ngõ Hài Tượng.
Phố này ở trên đất phường Hà Khẩu và Dũng Thọ, tổng Tả Túc (sau là tổng Đông Thọ) huyện
Thọ Xương.
Phố tập trung những thợ làm giày cổ truyền, đều là những người ở các làng Phong Lâm, Trúc
Lâm và Văn Lâm, thuộc huyện Từ Ký, tỉnh Hải Dương; và cùng thờ ba vị họ Phạm người cùng
làng, tổ sư nghề thuộc da và nghề giày.
Phố Hàng Giày ngày nay gồm 2 phố:
Phần phía bắc từ phố Hàng Chiếu đến phố Hàng Buồm là phố La Tát (Rue Lataste), khi
xưa có tên là phố Hàng Mãn.
Phần phía nam là phố Nguyễn Duy Hàn, tức là phố Hàng Giày cổ truyền. Nguyễn Duy
Hàn là tên của quan Tuần phủ Thái Bình bị Việt Nam Quang Phục Hội ném lựu đạn ám sát trong
thời Pháp Thuộc.


Hàng Giấy
Phố Hàng Giấy đi từ phố Hàng Đậu đến phố Hàng Khoai và tiếp liền đầu phố Đồng Xuân.
Xưa là đất thôn Hoè Nhai và thôn Huyền Thiên, tổng Hậu Túc (sau đổi là tổng Đồng Xuân),
huyện Thọ Xương.
Phố này hồi xưa bán các thứ giấy nam (?).
Tên thời Pháp Thuộc là Rue du Papier (do tên phố Hàng Giấy dịch ra).


Hàng Hài (xem Hàng Bông)


Hàng Hành (xem thêm Thợ Tiện)
Ngõ Hàng Hành đi từ phố Lương Văn Can đến ngõ Bảo Khánh.
Xưa là đất thôn Bảo Khánh và thôn Khánh Thụy Tả, tổng Tiền Túc (sau là tổng Thuận Mỹ)
huyện Thọ Xương cũ.
Ngõ Hàng Hành khi xưa có bán hành củ và có nhiều nhà làm nghề thợ tiện như cây đèn, ống
hương, đài, mâm, con tiện..
Tên thời Pháp Thuộc là Ruelle Des Oignons (dịch từ tiếng Việt ra).


Hàng Hòm
Phố Hàng Hòm đi từ giao điểm của phố Hàng Quạt và phố Hàng Nón đến giao điểm của phố
Hàng Gai và phố Hàng Bông, tiếp theo nó là phố Hàng Trống.
Xưa thuộc về thôn Yên Thái và thôn Thuận Mỹ, tổng Thuận Mỹ, huyện Thọ Xương.
Cách đây hơn 100 năm, một số người ở làng Hà Vĩ là 1 làng có nghề làm đồ cổ sơn thuộc huyện
Thường Tín tỉnh Hà Đông, ra đây mở tiệm làm hòm; đầu tiên là những hòm sơn đen đựng quần
áo cưới, những tráp sơn đen đựng giấy tờ. Về sau mới làm những hòm gỗ kiểu mới như vẫn còn
thấy hiện nay ở phố này. Do đó thành tên phố. Dân Hà Vĩ ra đây lập một ngôi đình gọi là đình
Hà Vĩ thờ một vị thánh sư nghề sơn không rõ tên họ.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue des Caisses (dịch từ tiếng Việt ra).


Hàng Khay
Phố Hàng Khay nối liền phố Tràng Tiền với phố Tràng Thi, ở phía nam của hồ Hoàn Kiếm.
Xưa là đất thôn Tả Vọng , tổng Hữu Tức (sau là tổng Đông Thọ) và thôn Võ Thạch, tổng Tả
Nghiêm (sau là tổng Kim Liên), huyện Thọ Xương.
Phố này hồi xưa chuyên làm đồ gỗ khảm xa cừ như tủ, sập, ghế và khay khảm, nên dân chúng
gọi tên là Hàng Khay.
Thời Pháp Thuộc gọi chung với phố Tràng Tiền là Rue Paul Bert. Sau thời Pháp Thuộc mới
tách ra là phố Hàng Khay. Trong thời Kháng Chiến, phố Hàng Khay có tên tạm thời là phố Anh
Quốc (Great Britain street).


Hàng Khoai
Phố Hàng Khoai đi từ đường Trần Nhật Duật đến gặp phố Hàng Lược.
Xưa là đất thôn Huyền Thiên, phường Đồng Xuân, tổng Hậu Túc (sau đổi là tổng Đồng Xuân)
huyện Thọ Xương cũ.
Phố này hồi trước mỗi khi có phiên chợ Đồng Xuân là nơi tập trung những hàng bán các loại
khoai như khoai lang, khoai sọ, khoai nước…
Tên thời Pháp Thuộc là Rue De Tubercules (tên dịch từ tiếng Việt ra).
Phố này có đền thờ Huyền Thiên Trấn Võ (cũng được thờ ở đền Quan Thánh).


Hàng Lờ (xem Hàng Bông Lờ)


Hàng Lược
Phố Hàng Lược đi từ phố Hàng Cót (và phố Phùng Hưng) cho đến phố Hàng Mã và nối với phố
Chả Cá.
Xưa là đất thôn Phủ Từ và thôn Vĩnh Trù, tổng Hậu Túc (sau đổi là tổng Đồng Xuân), huyện
Thọ Xương cũ.
Hồi xưa có cái cống bắt chéo qua sông Tô Lịch, ở phố ấy lại có nghề bán lược chảy đầu nên có
tên là Cống chéo Hàng Lược.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Du Sông Tô Lịch vì phố này chạy dọc theo sông Tô Lịch cũ. Sông
Tô Lịch bị người Pháp lấp từ năm 1889.
Sông Tô Lịch bắt nguồn từ sông Thiên Phù ở tây nam Hồ Tây và chia làm 2 ngành:
Một ngành phía đông chảy qua Thụy Khê đổ vào hào dọc phía bắc thành cũ quanh xuống
Cống chéo Hàng Lược rồi đi ra Sông Hồng (chỗ phía Chợ Gạo ngày nay).
Một ngành phía nam chảy về phía Cầu Giấy, qua Làng Láng và Ngã Tư Sở, rồi chảy vào
sông Nhuệ (Hà Đông).


Hàng Mã (xem thêm Hàng Đồng và Mã Mây)
Phố Hàng Mã đi từ đầu phố Hàng Đường và tiếp theo cuối phố Hàng Chiếu cho đến gặp phố
Phùng Hưng.
Xưa là đất thôn Yên Phú, tổng Hậu Túc (sau đổi là tổng Đồng Xuân), huyện Thọ Xương cũ.
Nay còn đình Yên Phú ở số 56 giữa phố.
Phố này thời trước chuyên làm tiền giấy, cành hoa, hài giấy, áo mũ giấy, dùng trong việc thờ
cúng mê tín tức là Đồ Mã, nên mới có tên là phố Hàng Mã. Phố này còn bán các thứ đồ chơi
bằng giấy cho trẻ con trong dịp Tết Trung Thu, các thứ hoa giấy, đèn giấy để trang trí trong các
ngày hội hè.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue de Cuivre (Phố Hàng Đồng) nhưng dân chúng vẫn gọi phân biệt 2
phố:
Phố Hàng Mã từ phố Hàng Đường đến đầu phố Chả Cá.
Phố Hàng Đồng ở quãng còn lại từ đầu phố Chả Cá đến phố Phùng Hưng.
Sau thời Pháp Thuộc, cả 2 chỉ còn có tên chung là phố Hàng Mã và kéo dài cho đến phố Phùng
Hưng để phân biệt với phố Hàng Đồng hiện tại ở phía bắc của phố Bát Sứ.


Hàng Mãn (xem Hàng Giày)


Hàng Mành
Hàng Mành đi từ phố Hàng Nón và thông ra tiếp theo là phố Lý Quốc Sư.
Xưa là đất thôn Yên Thái và phường Kim Cổ, đều thuộc tổng Tiền Túc (sau đổi là tổng Thuận
Mỹ), huyện Thọ Xương cũ.
Phố này có từ đầu thế kỷ 19, do một số người thuộc làng Giới Tế ở huyện Yên Phong, tỉnh Bắc
Ninh cũ ra lập nghiệp tại đây. Làng Giới Tế là 1 làng chuyên làm mành đã có tên Nôm là “Rừng
Mành”. Hiện nay nghề mành vẫn còn ở một số nhà ở phố này.
Tên trong thời Pháp Thuộc (trong bản đồ) là Rue Des Stores (dịch từ tiếng Việt ra).


Hàng Mắm
Phố Hàng Mắm đi từ đường Trần Nhật Duật thông với phố Hàng Bạc.
Xưa là đất thôn Trường Thanh, tổng Tả Túc (sau đổi là tổng Phúc Lâm) huyện Thọ Xương.
Phố này hồi trước chuyên bán các thứ cá mắm và các thứ thủy sản khác. Khoảng ba bốn mươi
năm lại đây mới thêm nghề làm bia, mộ chí, và các đồ dùng bằng sành, đất nung…
Trong thời kỳ còn kinh thành Thăng Long, đây là vị trí của Ô Ưu Nghĩa (tục gọi là Ô Hàng
Mắm). Tên thời Pháp Thuộc là Rue De La Saumure (dịch từ tiếng Việt ra).


Hàng Mây (xem Mã Mây)


Hàng Mụn (xem Hàng Bút)


Hàng Muối
Phố Hàng Muối đi từ đường Trần Nhật Duật (chỗ cột đồng hồ) đến gặp phố Hàng Mắm và thông
với phố Hàng Tre.
Xưa là đất thôn Ưu Nghĩa, tổng Hữu Túc (sau đổi thành tổng Đông Thọ).
Phố này xưa chuyên bán muối nên có tên ấy.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Du Sel (dịch từ tên Tiếng Việt ra).


Hàng Ngang (xem thêm Hàng Buồm và Lãn Ông)
Phố Hàng Ngang tiếp theo phố Hàng Đường dọc tới tiếp theo là phố Hàng Đào.
Xưa là đất phường Diên Hưng, tổng Hữu Túc (sau đổi là tổng Đông Thọ) huyện Thọ Xương cũ.
Trước thời Pháp Thuộc có những Hoa thương người Quảng Đông và Phúc Kiến đến ở quây
quần với nhau, từ phố này sang phố Hàng Buồm và phố Lãn Ông. Tại phố này hồi đó có dựng
một cái cổng chắn ngang đường, cứ đến canh khuya hoặc khi cần thì đóng lại để giữ trật tự nên
dân chúng thường gọi là phố Hàng Ngang.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue des Cantonnais (phố của người Quảng Đông) nhưng dân phố vẫn
quen gọi là phố Hàng Ngang.


Hàng Nón
Phố Hàng Nón nối tiếp phố Hàng Quạt đến gặp phố Đường Thành. Có nhiều phố (chạy dọc
hướng nam bắc) chạy vào phố Hàng Nón: Hàng Hòm, Hàng Mành, Hàng Thiếc và Hàng Điếu.
Xưa là đất thôn Yên Nội, tổng Tiền Túc (sau đổi là tổng Thuận Mỹ), huyện Thọ Xương cũ.
Phố này hồi trước gồm 2 phố:
Đầu phố là phố Mã Vĩ chuyên làm và bán những thứ hàng thêu có tua dùng trang sức cho voi
ngựa và cờ quạt (trước kia là phục vụ cho quan lại, về sau dùng cho việc tế tự).
Phần giữa và cuối phố là phố Hàng Nón làm và bán các thứ nón lá, nón dứa…
Tên thời Pháp Thuộc gọi chung 2 phố là Rue Des Chapeaux (phố Hàng Nón).


Hàng Phèn
Phố Hàng Phèn đi từ phố Thuốc Bắc đến nối tiếp là phố Cửa Đông.
Xưa là đất thôn Đông Thành Thị, tổng Tiền Túc (sau đổi là tổng Thuận Mỹ) huyện Thọ Xương
cũ.
Phố này hồi trước chuyên bán phèn chua, nên gọi là phố Hàng Phèn.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Des Vieux Marché (phố Chợ Cũ) vì xưa có Chợ họp ở đây, do đó
mới có tên cho thôn Đông Thành Thị (= chợ ở phía đông thành).


Hàng Quạt (xem thêm Chân Cầm)
Phố Hàng Quạt đi từ phố Lương Văn Can đến tiếp thông cùng chiều với phố Hàng Nón.
Xưa là đất thôn Tố Tịch và thôn Xuân Yên, tổng Tiền Túc (sau đổi là tổng Thuận Mỹ), huyện
Thọ Xương cũ. Nay còn có đình ở số 74 của phố.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Des Eventails (dịch từ tiếng Việt ra), nhưng dân chúng vẫn phân
biệt 2 phố: phố Hàng Quạt ở nửa phía đông và phố Hàng Đàn ở nửa phía tây.
Phố Hàng Quạt cũ xưa có nghề làm quạt đồi mồi và quạt giấy và ăn lan qua một phần
phố Lương Văn Can. Nghề làm quạt này có trên 100 năm nay do một số người ở làng Đào Xá
Huệ, huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên dời sang và có làm ngôi đình ở số 4 phố Hàng Quạt gọi là
đình “Xuân Phiến Thị” (chợ bán quạt ngày xuân).
Còn phố Hàng Đàn là một khu xưa kia có một số nhà làm đàn bán, nhưng dần dà chuyển
thành những cửa hiệu đóng những đồ gỗ chạm như kiệu bát cống long đình, sau này làm những
đồ gỗ thông thường như bàn ghế, mắc áo…
Ngày nay gom cả 2 phố Hàng Quạt và Hàng Đàn gọi chung là phố Hàng Quạt.


Hàng Rươi
Phố Hàng Rươi đi từ phố Hàng Lược đến phố Hàng Mã, thông qua phố Hàng Đồng.
Xưa là đất thôn Vĩnh Trù và thôn An Phú, tổng Hậu Túc (sau đổi là tổng Đồng Xuân) huyện Thọ
Xương cũ.
Phố này xưa kia cứ đến khoảng tháng chín âm lịch thì có nhiều người đến họp chợ bán rươi nên
gọi là phố Hàng Rươi.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Des Vers Blanes (do tên tiếng Việt dịch ra).
Rươi = con giun chân có đốt, thân có nhiều tơ nhỏ, ở vùng nước lợ, sinh theo mùa và ăn được.
Có món mắm rươi hay rươi nấu măng tươi. Tục ngữ có câu: “Trộm cắp như rươi”.


Hàng Son (xem Chả Cá)


Hàng Sũ (xem Lò Sũ)


Hàng Tàn (xem Hàng Trống)


Hàng Thêu (xem Hàng Trống)


Hàng Thiếc
Phố Hàng Thiếc tiếp theo phố Thuốc Bắc đến gặp phố Hàng Nón
Xưa là đất Yên Nội thành thôn, tổng Tiền Túc (sau là tổng Thuận Mỹ), huyện Thọ Xương.
Phố này chuyên làm và bán các thứ đồ dùng bằng thiếc, sắt tây, tôn, kẽm, và các loại kính.
Tên trong thời Pháp Thuộc là Rue de Ferblamtiers (phố Thợ Thiếc).


Hàng Thùng
Phố Hàng Thùng đi từ đường Trần Nhật Duật thông vào phố Cầu Gỗ.
Xưa là đất thôn Nam Phố tổng Hữu Túc (sau đổi thành tổng Đông Thọ) huyện Thọ Xương cũ.
Phố này hồi xưa chuyên làm các thứ thùng ghép bằng tre nứa gắn sơn, dùng để gánh nước, hoặc
đựng nước mắm, do đó gọi là phố Hàng Thùng.
Thời Pháp Thuộc chia làm 2 đoạn: Đoạn ăn ra đường Trần Nhật Duật gọi là Rue Rodony còn
đoạn thông vào phố Cầu Gỗ gọi là Rue Des Seaux (phố Hàng Thùng).


Hàng Tranh (xem Hàng Trống)


Hàng Tre
Phố Hàng Tre từ phố Hàng Mắm tiếp theo phố Hàng Muối đến phố Lò Sũ và thông ra phố Hàng
Vôi.
Xưa là đất các thôn Trừng Thanh Tả Giáp, Trừng Thanh Ngũ Trung Hầu, Bảo Linh và Thanh
Yên đều thuộc tổng Tả Túc (sau đổi là tổng Phúc Lâm), huyện Thọ Xương cũ.
Phố này khi xưa ở gần bờ sông, tiện cho việc bốc tre nứa lên bờ để bán. Pháp lập tòa án đầu tiên
ở nơi này, nên được gọi là “Tòa án Hàng Tre” (trụ sở tòa án này sau thành sở Công chánh
Đông Dương).
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Des Bambous (dịch từ tên tiếng Việt ra).


Hàng Trống
Phố Hàng Trống tiếp theo phố Hàng Hòm và sau đó nối liền với phố Lê Thái Tổ.
Xưa là đất thôn Tự Tháp, tổng Tiền Túc (sau đổi là tổng Thuận Mỹ), huyện Thọ Xương.
Phố Hàng Trống xưa kia có mấy nghề chính như:
Nghề làm trống của dân làng Liêu Thượng (huyện Yên Mỹ, Hưng Yên).
Nghề làm lọng của dân làng Đào Xá (huyện Thường Tín, Hà Đông).
Nghề thêu của dân làng Quất Động và một số làng khác ở huyện Thường Tín, Hà Đông.
Những người dân các làng trên ra lập nghiệp ở đây trên 100 năm, phần lớn nhập tịch làng Tự
Tháp. Ngoài ra phố Hàng Trống còn có nghề vẽ tranh thờ nổi tiếng được gọi là “Tranh Hàng
Trống”.

Như vậy, Hàng Trống trước kia bao gồm cả Hàng Tàn, Hàng Thêu và Hàng Tranh.
Thôn Tự Tháp có nghĩa là thôn “tháp chùa” vì nó ở trong khu vực chùa Báo Thiên cũ dựng từ
đời nhà Lý. Hiện nay còn lại 2 ngôi đình trong đó có ngôi đình Đông Hương ở số 82 phố Hàng
Trống thờ vị thánh nữ tương truyền tên là Huệ, sống vào thế kỷ thứ 15. Trong cuộc kháng chiến
chống quân Minh của Lê Lợi, đã chuốc rượu cho quân Minh đang chiếm đóng Đông Đô uống
say rồi bảo chúng chui vào bao tải để tránh muỗi, sau đó bà bảo cho nghĩa quân đến bắt (và tấn
công vào thành). Ngôi đình thứ hai là đình Nam Hương.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Jules Ferry.


Hàng Vải (xem thêm Hàng Đào và Thợ Nhuộm)
Phố Hàng Vải tiếp theo phố Lãn Ông cho đến gặp phố Phùng Hưng.
Xưa là đất thôn Đông Thành Thị, tổng Tiền Túc (sau là tổng Thuận Mỹ) huyện Thọ Xương cũ.
Phố này hồi xưa có nghề bán vải nhuộm nâu non. Nay còn ngôi đình ở số 43 gọi là đình Hàng
Vải, đó là đình của thôn Đông Thành Thị.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Des Étoffes (phố Hàng Vải).


Hàng Vôi
Phố Hàng Vôi đi từ phố Lò Sũ, nối liền phố Hàng Tre với phố Tôn Đản.
Xưa là đất thôn Hậu Lâu và Tây Luông, tổng Hữu Túc (sau đổi là tổng Đông Thọ), huyện Thọ
Xương cũ.
Phố này hồi xưa có nhiều nhà bán vôi.
Ở gác số 7, phố có đền thờ vua Lê Thái Tổ Lê Lợi nơi của đình làng Kiếm Hồ cũ. Đền bị thực
dân Pháp phá vỡ.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue de la Chaux (dịch từ tên tiếng Việt).


Lãn Ông
Phố Lãn Ông đi từ cuối phố Hàng Đường và đầu phố Hàng Ngang đến gặp phố Thuốc Bắc. Phố
Lãn Ông nối liền phố Hàng Vải và phố Hàng Buồm.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Des Phúc Kiến (Phố Người Phúc Kiến).


Lò Rèn
Phố Lò Rèn nối liền với phố Hàng Cá từ phố Thuốc Bắc đến gặp giao điểm của phố Hàng Gà và
phố Hàng Cót.
Xưa là đất thôn Tân Lập, tổng Tiền Túc (sau đổi là tổng Thuận Mỹ), huyện Thọ Xương cũ.
Phố này có tên cũ là phố Hàng Bừa, mới đổi thành phố Lò Rèn vào đầu thế kỷ 20. Phần lớn dân
phố này ở làng Hòe Thị, huyện Từ Liêm dời ra đây. Người làng Hòe Thị vốn làm nghề rèn lâu
đời.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Des Forgerons (dịch từ tiếng Việt ra).


Lò Sũ
Phố Lò Sũ đi từ đường Trần Nhật Duật đến phố Đinh Tiên Hoàng.
Xưa là đất thôn Trang Lâu tổng Phúc Lân huyện Thọ Xương.
Phố này hồi trước có nhiều cửa hàng đóng và bán quan tài (thường gọi là Hàng Sũ), kèm theo
một số đồ gỗ khác.
Dân phần lớn là người làng Liễu Viên và làng Phượng Dực, huyện Thường Tín, tỉnh Hà Đông ra
lập nghiệp ở Hà Nội vào khoảng giữa thế kỷ thứ 19. Ở số 22 của phố này còn có đình Lò Sũ, thờ
vị tổ sư nghề này và ở số 30 là đình của thôn Trang Lâu cũ.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Albert Pouyanne.


Mã Mây (xem thêm Hàng Mã)
Phố Mã Mây đi từ phố Hàng Buồm chuyển theo hướng dọc từ bắc xuống nam đến gặp phố Hàng
Bạc.
Xưa là đất giáp Hương Tượng, phường Hà Khẩu, tổng Hữu Túc (sau đổi thành tổng Đông Thọ),
huyện Thọ Xương.
Phố này hồi xưa gồm 2 phố:
Phố Hàng Mây ở gần Hàng Buồm có những cửa hiệu bán song và mây.
Phố Hàng Mã ở cuối phố về phía Hàng Bạc có những cửa hàng bán đồ mã dùng trong
tang lễ như nhà táng, hình nhân. (Phố Hàng Mã này có trước phố Hàng Mã ở chợ Đồng Xuân,
nên sau khi phố Hàng Mã ở khu chợ Đồng Xuân xuất hiện, người ta thường gọi phố Hàng Mã ở
gần phố Hàng Bạc này là “phố Hàng Mã dưới” để phân biệt với “phố Hàng Mã trên” ở chợ
Đồng Xuân, chuyên làm và bán những hoa giấy đèn giấy dùng trong tế lễ).
Về sau 2 phố Hàng Mã và Hàng Mây này được gộp lại thành phố Mã Mây.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue des Pavillons noirs (phố Quân Cờ Đen) vì hồi Pháp đánh chiếm Hà
Nội, sau khi Đại úy Francis Garnier bị giết (1873) có 1 cánh quân Cờ Đen của Lưu Vĩnh Phúc
đóng ở phố này và phố Hàng Buồm.


Mã Vĩ (xem Hàng Nón)


Ngõ Gạch
Phố Ngõ Gạch tiếp liền phố Nguyễn Văn Siêu và đi ra gặp phố Hàng Đường.
Xưa là đất những thôn Hương Bài và Cổ Lương thuộc tổng Đồng Xuân, thôn Hương Nghĩa
thuộc tổng Phúc Lâm và thôn Dũng Thọ thuộc tổng Đông Thọ, đều trong phạm vi huyện Thọ
Xương cũ.
Phố này trước chuyên bán gạch ngói và vôi, nên thành tên. Trước khi Pháp đặt tên phố Án Sát
Siêu (tức phố Nguyễn Văn Siêu hiện tại) thì phố Ngõ Gạch bao gồm cả phố đó.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Des Briques (dịch từ tên tiếng Việt ra).


Phố Mới (xem Hàng Chiếu)
 

Phúc Kiến (xem Lãn Ông)
 

Thiên Tân (xem Hàng Gà)


Thợ Nhuộm (xem thêm Hàng Đào và Hàng Vải)
Phố Thợ Nhuộm từ phố Hàng Bông về hướng tây cho đến phố Hai Bà Trưng.
Xưa là đất thôn Đông Mỹ và Bích Lưu thuộc tổng Tiền Nghiêm (sau đổi thành tổng Vĩnh
Xương) huyện Thọ Xương.
Phố này vào thời Nhà Nguyễn có nghề nhuộm thâm. Thợ nhuộm là dân di cư đến từ những nơi
khác như làng Liêu Xá và Liêu Xuyên thuộc huyện Yên Mỹ tỉnh Hải Dương và làng Vân Hoàng
thuộc huyện Thường Tín, Hà Đông. Từ thời Pháp Thuộc, nghề nhuộm thất truyền vì không cạnh
tranh nổi với thuốc nhuộm công nghệ Tây phương do người Pháp đem sang.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Des Teinturiers (dịch từ tiếng Việt ra).


Thợ Tiện (xem thêm Hàng Hành)
Phố Thợ Tiện nối liền phố Hàng Gai và Cầu Gỗ, ở giữa phố Tô Tịch và phố Hàng Đào.
Xưa thuộc đất phường Đông Hà và phường Cổ Vũ tổng Tiền Túc (sau là tổng Thuận Mỹ) huyện
Thọ Xương.
Phố này có những cửa hàng nhỏ từ cuối thế kỷ 19 vừa tiện vừa bán những đồ thờ, mâm bồng,
đèn nến, ống hương, đài rượu, khuôn ván, mõ gỗ… Hàng gỗ tiện hoặc để mộc đen hoặc sơn son
kẻ chỉ vàng đắt giá hơn. Thợ tiện là người làng Nhị Khê huyện Thường Tín, Hà Tây. Về sau vì
cạnh tranh có nhiều cửa hàng khác nên phải dời sang phố Tô Tịch hay Hàng Hành.


Thuốc Bắc (xem thêm Hàng Bút)
Phố Thuốc Bắc đi từ phố Hàng Mã thông ra (nối liền) phố Hàng Thiếc.
Xưa là đất thôn Đông Thành Thị, tổng Tiền Túc (sau đổi là tổng Thuận Mỹ) huyện Thọ Xương
cũ.
Phố Thuốc Bắc khi xưa gồm 3 phố:
Từ đầu phía bắc đến phố Lãn Ông là phố “Hàng Quần Áo Cũ”.
Quãng giữa đến quá ngã ba phố Hàng Bút là phố “Hàng Quần Áo Mới”.
Quãng cuối là phố Hàng Bút.
có một số người ở làng Đa Ngưu (huyện Văn Giang tỉnh Bắc Ninh) sang đây mở hàng buôn
thuốc bắc
nên đã thành tên phố.
Tên thời Pháp Thuộc trong bản đồ là Rue De Medicaments (tức là phố Thuốc Bắc).

 

Tràng Tiền
Phố Tràng Tiền đi từ đường Trần Quang Khải, giáp Viện Bảo Tàng Lịch Sử, qua phía bắc Nhà
Hát Lớn, rồi chạy thẳng đến đầu phố Hàng Khay.
Phố này sở dĩ thành tên là vì Triều Nguyễn vào năm 1813 đã lập xưởng đúc tiền (hay tràng
tiền)
tại đây. Xưởng này có tên chữ là “Bảo Toàn Cục” ở vào địa phận ngõ Tràng Tiền và phố
Phạm Sư Mạnh hiện nay, mé tây giáp phố Ngô Quyền, mé nam giáp phố Lý Thường Kiệt, mé
đông giáp phố Phan Châu Trinh và mé bắc giáp phố Tràng Tiền.
Phố Tràng Tiền vốn thuộc địa phận làng Cổ Tân và làng Cựu Lâu thuộc tổng Phúc Lâm, huyện
Thọ Xương.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Paul Bert chạy dài cả phố Hàng Khay hiện tại cho đến ngã năm đầu
quãng trường nhà Hát Lớn; còn quãng tiếp theo cho đến đường Trần Quang Khải thì Pháp đặt là
Rue De France (Phố Pháp Quốc) vì đầu phố sát với khu vực nhượng địa đầu tiên mà triều đình
Huế ký cho Pháp vào năm 1873.
Sau thời Pháp Thuộc, phố Paul Bert chia lại ra phố Tràng Tiền và phố Hàng Khay; đổi phố Pháp
Quốc thành phố Đồn Thủy.
Ngõ Tràng Tiền song hành với phố Tràng Tiền về phía nam; đi từ phố Nguyễn Khắc Cần đến
phố Phan Châu Trinh. Ngõ này ở ngay phía bắc xưởng đúc tiền tức là Tràng Tiền cũ.
Tên thời Pháp Thuộc cho ngõ Tràng Tiền là Ruelle De La Sapèquerie (Ngõ Xưởng Đúc Tiền).

 

Phố theo Địa Danh ở Phố Cổ


Tên những Phố này lấy theo địa danh, thường không phải là phố công nghệ và thương mại (phố
nghề). Có tất cả 10 phố lấy theo địa danh.


Cầu Gỗ
Phố Cầu Gỗ nối liền phố Hàng Thùng với phố Hàng Gai.
Xưa thuộc thôn Gia Ngư phường Đông Hà tổng Đông Thọ (huyện Thọ Xương?).
Vào khoảng cuối thế kỷ 19, phía bắc phố này là 1 khu hồ ao ra tới phố Gia Ngư và sát phố Hàng
Bạc. Khu hồ ao này ăn thông ra Hồ Hoàn Kiếm nên người ta bắc “cầu gỗ” làm lối đi lại. Đến
thời Pháp Thuộc, Pháp lấp hồ dần dần mở phố nhưng cầu này vẫn còn tồn tại trong một thời gian
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Du Pont En Bois (dịch từ tiếng Việt ra).
Cầu Gỗ còn dùng đặt tên cho 1 cái ngõ nối liền phố Trung Yên, đi từ phố Gia Ngư đến phố Cầu
Gỗ. Ngõ này trước đây là phố Cao Bá Nhạ.


Cầu Đông
Phố Cầu Đông đi từ phố Đồng Xuân đến gặp phố Nguyễn Thiện Thuật, chạy sát theo cạnh phía
nam của chợ Đồng Xuân. Phố này mới mở sau khi xây lại chợ Đồng Xuân (1886) và được đặt
tên (Cầu Đông) vào năm 1991. Tên được đặt theo Cầu Đông khi xưa bắc qua sông Tô Lịch (đã
bị lấp 100 năm về trước).
Ngày xưa các phố Nguyễn Siêu (Nguyễn Văn Siêu), Ngõ Gạch, Hàng Cá và Hàng Lược là lòng
sông Tô Lịch. Từ phố Hàng Đào và Hàng Ngang muốn lên (chợ) Đồng Xuân thì phải qua sông
Tô Lịch ở ngã tư Ngõ Gạch - Hàng Đường. Do đó từ xưa đã bắc một cây cầu đá qua sông Tô
Lịch này, gọi là Cầu Đông
vì ở ngay cạnh chùa Cầu Đông (số 38 phố Hàng Đường) và cũng
gần Cửa Đông (Cửa chánh Đông) của thành Thăng Long đời nhà Lê. Có 3 làng mang tên Cửa
Đông này và Cửa Đông thời nhà Lê có tên là Cửa Đông Hoa. (Cửa Nam có tên là Cửa Đại
Hưng). Cầu Đông bắc ngang sông Tô Lịch không còn nữa vì sông Tô Lịch bị lấp từ năm
1884
, do đó tên của nó được đặt tên cho phố (Cửa Đông) mới mở cách cây cầu cũ (Cầu Đông)
không xa.


Cửa Đông
Phố Cửa Đông tiếp liền phố Hàng Phèn, đi từ phố Hàng Gà đến gặp phố Lý Nam Đế rồi ăn sâu
vào trong thành (Hà Nội) gần đến đường Nguyễn Tri Phương. Phố này đi qua Cửa Đông của
thành Hà Nội, do đó thành tên.
Cửa Đông của thành Hà Nội bị quân Pháp phá hủy trong khoảng 1894-1897. Vị trí cũ của cửa
này ở vào khoảng ngã tư phố Cửa Đông với phố Phùng Hưng hiện nay.
Tên thời Pháp Thuộc là Avenue Général Bichot.
Phố Cửa Đông này ở chỗ Cửa Đông của thành Hà Nội cũ còn phố Cầu Đông ở gần chỗ Cửa
Đông của thành Thăng Long cũ.


Đường Thành
Phố Đường Thành đi từ phố Phùng Hưng đến phố Hàng Bông ăn thông ra phố Phủ Doản. Phố
cắt ngang phố Hàng Điếu và phố Hàng Da.
Xưa là đất thôn Đông Thành, tổng Tiền Túc (sau đổi là tổng Thuận Mỹ) huyện Thọ Xương cũ.
Phố này khi xưa là con đường đi vào Cửa Đông thành Hà Nội, do đó thành tên.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue De Citadelle (dịch tên Đường Thành mà ra).


Hà Trung (xem Ngõ Trạm)


Ngõ Trạm
Phố Ngõ Trạm đi từ phố Đường Thành đến phố Phùng Hưng.
Xưa là đất thôn Yên Trung, tổng Tiền Nghiêm (sau là tổng Vĩnh Xương) huyện Thọ Xương. Tại
thôn này xưa kia đã đặt trạm Hà Trung.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Bourret.


Nhà Chung
Phố Nhà Chung đi từ cuối phố Nhà Thờ đến phố Tràng Thi.
Xưa kia là đất thôn Tiên Thị, tổng Thuận Mỹ, huyện Thọ Xương.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue De La Mission (Phố “Hội Thừa Sai” hay phố “Hội Truyền Giáo”).
Hội Thừa Sai tức là Hội Truyền Bá Phúc Âm Paris (Mission d’Evangile De Paris).


Nhà Thờ
Phố Nhà Thờ đi từ phố Hàng Trống đến giữa phố Lý Quốc Sư và phố Nhà Chung.
Xưa kia là đất thôn Tự Tháp tổng Tiền Túc (sau là tổng Thuận Mỹ) huyện Thọ Xương nổi tiếng
với ngọn tháp Báo Thiên và ngôi chùa Báo Thiên, xây năm 1057 đời Lý Thánh Tông. Năm
1426, tháp Báo Thiên bị tướng nhà Minh là Vương Thông phá hủy. Chùa Báo Thiên còn lại đến
cuối năm 1883, Kinh Lược Bắc Kỳ là Nguyễn Hữu Độ theo ý của Công sứ Pháp là Bonnal phá
hủy chùa Báo Thiên và dâng đất cho Cố Puginier xây Nhà Thờ Lớn của Công Giáo La Mã. Nhà
Thờ này xây từ năm 1884 đến năm 1888.


Thọ Xương
Theo sách Hà Nội Sơn Xuyên Phong Tục thì Huyện lỵ của huyện Thọ Xương xưa kia ở phía
trong Cửa Đông của thành Hà Nội. Dưới thời Thiệu Trị mới dời về thôn Tiên Thị, tổng Thuận
Mỹ tức là khu phố bắc Nhà Thờ Lớn bây giờ gồm những phố Ấu Triệu, ngõ Huyện và ngõ Thọ
Xương.
Ngõ Thọ Xương hồi Pháp Thuộc có tên là Ruelle Père Dronet.


Yên Thái
Phố Yên Thái đi từ phố Hàng Mành đến phố Đường Thành.
Xưa là đất thôn Yên Thái tổng Thuận Mỷ huyện Thọ Xương. Hiện còn đình của thôn này ở số 8
ngõ Tam Thương gần đấy. Tại ngôi nhà số 24 của phố này có ngôi đình Chợ Thêu tên chữ là
Tú Đình Thị, thờ tổ sư nghề thêu là Lê Công Hành, người làng Quất Động, huyện Thường Tín,
tỉnh Hà Đông.
Tên thời Pháp Thuộc là Ruelle Yên Thái.


Phố theo nhân danh ở Phố Cổ


Tên những Phố này lấy theo nhân danh trong lịch sử, thường không phải là phố công nghệ và
thương mại (phố nghề). Có tất cả 20 phố lấy tên theo nhân danh trong lịch sử.


Cao Thắng
Phố Cao Thắng song hàng với phố Hàng Khoai về phía nam và đi từ phố Trần Nhật Duật đến
gặp đường Nguyễn Thiện Thuật.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Grappin.


Đào Duy Từ
Phố Đào Duy Từ đi từ cửa ô Đông Hà (chỗ tiếp giáp giữa phố Ô Quan Chưởng và phố Hàng
Chiếu) đến phố Lương Ngọc Quyến.
Thời Pháp Thuộc gồm có 2 phố:
Phố Sông Đào cũ (Rue de l’Ancient Canal) đi từ cửa Ô Đông Hà đến phố Hàng Buồm
Phố Đào Duy Từ đi từ phố Hàng Buồm đến phố Lương Ngọc Quyến.
Cũng có Ngõ Đào Duy Từ đi từ phố Đào Duy Từ đến phố Tạ Hiện. Ngõ này hồi Pháp Thuộc gọi
là Ngõ Sầm Công, sau đó trong thời kháng chiến có tên là phố Tôn Thất Yên.


Đinh Lễ
Phố Đinh Lễ đi từ phố Ngô Quyền đến phố Đinh Tiên Hoàng.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue De Fourés.


Đinh Liệt
Phố Đinh Liệt tiếp liền với phố Tạ Hiện đi từ phố Hàng Bạc đến phố Cầu Gỗ.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue O’dendhal.


Đinh Tiên Hoàng
Phố Đinh Tiên Hoàng đi sát cạnh bờ Hồ Hoàn Kiếm từ cuối phố Hàng Đào, chỗ tiếp giáp với
phố Cầu Gỗ đến cuối phố Tràng Tiền, đầu phố Hàng Bài.
Tên thời Pháp Thuộc là Boulevard Francis Garnier.
Phố Đinh Tiên Hoàng xưa kia có nhiều đền chùa di tích cổ đã bị Pháp phá hủy như chùa Liên
Trì, hiện nay chỉ còn tháp ở ven hồ Hoàn Kiếm. Hiện giờ cạnh phố này còn đền Ngọc Sơn và
đền Bà Kiệu là 2 thắng tích của Hà Nội.


Lãn Ông
Phố Lãn Ông đi từ cuối phố Hàng Đường và đầu phố Hàng Ngang đến gặp phố Thuốc Bắc. Phố
Lãn Ông nối liền phố Hàng Vải và phố Hàng Buồm.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Des Phúc Kiến (Phố Người Phúc Kiến).


Lê Thạch
Phố Lê Thạch ở cạnh vườn hoa Chí Linh, đi từ phố Ngô Quyền đến phố Đinh Tiên Hoàng.
Tên thời Pháp Thuộc là Avenue Chavassieux.
Lê Thạch là cháu kêu Lê Thái Tổ bằng chú. Ông tử trận năm 1421 trong cuộc khởi nghĩa Lam
Sơn.


Lê Thái Tổ
Phố Lê Thái Tổ đi từ phố Lương Văn Can chạy men theo Hồ Hoàn Kiếm đến phố Tràng Thi.
Tên thời Pháp Thuộc là Avenue Beauchamp.


Lương Ngọc Quyến
Phố Lương Ngọc Quyến đi từ đường Trần Nhật Duật đến phố Tạ Hiện.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Galet.


Lương Văn Can
Phố Lương Văn Can tiếp liền phố Hàng Cân và đi từ phố Hàng Bồ đến đầu phố Lê Thái Tổ, gần
bờ hồ Hoàn Kiếm.
Tên thời Pháp Thuộc là phố Lê Quý Đôn.


Lý Quốc Sư
Phố Lý Quốc Sư đi từ phố Hàng Bông đến phố Nhà Thờ.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Lamblot.
Lý Quốc Sư tên là Nguyễn Chí Thành, pháp hiệu là Minh Không (cũng có nơi gọi là Không Lộ
hoặc Khổng Minh Không), người làng Đàm Xá, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình, trụ trì ở Chùa
Keo (huyện Vũ Tiên, tỉnh Thái Bình).


Lý Thái Tổ
Phố Lý Thái Tổ đi từ phố Lò Sũ đến phố Tràng Tiền, trước Nhà Hát Lớn của thành phố Hà Nội.
Tên thời Pháp Thuộc là Boulevard Amiral Courbet.


Ngô Quyền
Phố Ngô Quyền đi từ phố Hàng Vôi đến phố Hàm Long.
Tên thời Pháp Thuộc là Boulevard Henri Rivière.


Nguyễn Hữu Huân (Thủ Khoa Huân)
Phố Nguyễn Hữu Huân đi từ cột đồng hồ ở đường Trần Nhật Duật đến phố Lò Sũ.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Maréchal Pétain. Sau đó cho đến 1964, phố lần lượt có những tên
tạm thời là phố Bắc Ninh rồi phố Phan Thanh Giản.


Nguyễn Thiện Thuật
Phố Nguyễn Thiện Thuật ở phía sau chợ Đồng Xuân, và đi từ phố Hàng Khoai đến phố Hàng
Chiếu.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Lepage, sau đó tạm thời đổi là phố Tân Thuật cho đến 1964 thì có
tên Nguyễn Thiện Thuật.


Nguyễn Thiếp
Phố Nguyễn Thiếp đi từ phố Nguyễn Trung Trực đến phố Nguyễn Thiện Thuật.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Duranton.

​

Nguyễn Văn Siêu
Phố Nguyễn Văn Siêu xưa là dòng sông Tô Lịch chảy từ phố Ngõ Gạch xuống, qua phố Nguyễn
Văn Siêu này và phố Chợ Gạo rồi chảy ra Sông Hồng.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Án sát Siêu. (Án sát là chức của ông Nguyễn Văn Siêu). Sau đó có
tên là phố Phương Đình cho đến năm 1964 mới có tên phố Nguyễn Văn Siêu cho tới ngày nay.
(Phương Đình là tên hiệu của Nguyễn Văn Siêu).


Nguyễn Văn Tố
Phố Nguyễn Văn Tố ở vào khu chợ Hàng Da đi từ cuối phố Đường Thành đến phố Phùng Hưng.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Nguyễn Trãi.


Tạ Hiện
Phố Tạ Hiện đi từ phố Hàng Buồm đến phố Hàng Bạc và thông ra phố Đinh Liệt.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Géraud, nhưng dân chúng quen gọi là Ngõ Quảng Lạc, vì giữa phố
chật hẹp này có rạp hát Quảng Lạc (sau đổi tên là rạp Kim Lan) là 1 trong những rạp hát cũ nhất
của Hà Nội.


Trần Nguyên Hãn
Phố Trần Nguyên Hãn đi từ phố Đinh Tiên Hoàng đến đường Trần Quang Khải,
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Balny.


Phố công nghệ và thương mại (Phố Nghề) không ở ngay trong Phố Cổ.


Phố công nghệ và thương mại (Phố Nghề) thường bắt đầu bằng chữ “Hàng”, thường không có
tên theo nhân danh hay địa danh và thường có tên theo công nghệ và thương mại đặc biệt của
phố. Có 9 phố công nghệ và thương mại không ở trong Phố Cổ đáng được chú ý.


Hàng Bột
Phố Hàng Bột đi từ phố Nguyễn Thái Học đến phố Nam Đồng.
Xưa là đất phường Thịnh Hào, tổng Hạ Huyện, huyện Vĩnh Thuận và đất Cổ Giám, thôn Văn
Hương, tổng Yên Hòa, huyện Thọ Xương.
Phố này hồi trước có nhiều nhà làm các thứ bột nếp, bột tẻ, cắt thành những thoi nhỏ rồi phơi
khô, đem bán, do đó thành phố.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Soeur Antoine.
Hàng Bột còn là tên một ngõ nối phố Hàng Bột với phố Phan Phù Tiên. Tên thời Pháp Thuộc
là Voie 205 (đường 205).


Hàng Bún
Phố Hàng Bún đi từ đường Yên Phụ đến phố Phan Đình Phùng.
Xưa là đất thôn Yên Ninh và thôn Yên Thành, tổng Yên Thành, huyện Vĩnh Thuặc cũ.
Thôn Yên Ninh xưa có nghề làm bún nổi tiếng, sợi nhỏ và trắng do đó có tên phố này.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Des Vermicelles (dịch từ tiếng Việt ra).


Hàng Cháo (xem thêm Hàng Hương)
Phố Hàng Cháo nối ngang phố Hàng Bột với phố Nguyễn Thái Học.
Xưa thuộc làng Yên Trạch tổng Yên Thành huyện Vĩnh Thuận.
Khu này xưa chuyên môn chẻ tăm hương và làm hương đen nên trong thời Pháp Thuộc còn có
tên là ngõ Hàng Hương. Nghề làm hương đen là nghề cổ truyền của làng Cổ Giám cũ gần khu
vực này. Còn ngõ Hàng Hương ở phố Phùng Hưng, nối ngang phố này với phố Lý Nam Đế
thì chuyên làm hương sạ.
Tên thời Pháp Thuộc là Voie 206 (đường 206), sau đổi là phố Bảng Nhãn Lê Quý Đôn). Từ sau
thời Pháp Thuộc mới đổi là phố Hàng Cháo vì có nhiều người bán cháo rong ở phố này.

 

​
 

​

Hàng Chuối

​

Phố Hàng Chuối đi từ phố Hàn Thuyên đến phố Phạm Đình Hổ.

Xưa là đất thôn Hữu Vọng tổng Hậu Nghiêm (nay là tổng Thanh Nhàn), huyện Thọ Xương cũ.
Phố này trước kia là một cái hồ gọi là hồ Hữu Vọng được lấp đi. Bờ hồ có trồng nhiều cây
chuối, sau mở thành đường nên dân chúng quen gọi là phố Hàng Chuối.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Général Beylié.


Hàng Cỏ
Ngõ Hàng Cỏ đi từ phố Trần Hưng Đạo, ở gần cửa ga Hà Nội vào, là ngõ cụt.
Xưa là đất thôn Yên Tập, tổng Tiền Nghiêm (sau là tổng Vĩnh Xương) huyện Thọ Xương cũ.
Tương truyền ở nơi này, hồi chưa xây dựng nhà ga, có nhiều người thường gánh cỏ tới bán để
đưa vào thành cho voi và ngựa ăn; do đó thành tên là Hàng Cỏ và ga Hà Nội cũng được dân
chúng gọi là Ga Hàng Cỏ.
Tên thời Pháp Thuộc là Cité Chân Hưng (Xóm Chân Hưng).


Hàng Hương (xem thêm Hàng Cháo)
Ngõ Hàng Hương đi từ phố Phùng Hưng đến phố Lý Nam Đế.
Xưa là đất Nhân Nội tam thôn, tổng Tiền Túc (sau là tổng Thuận Mỹ) huyện Thọ Xương.
Ngõ này có tên bắt đầu từ đầu thế kỷ 20, do một số người có nghề làm hương lập cơ sở sản xuất
ở nơi này. Hồi đó những người làm quê ở làng Đông Lỗ, huyện Kim Động tỉnh Hưng Yên.
Nghề này có từ cuối thế kỷ 19 do bà Đào Thị Cương bị quân Cờ Đen bắt về Trung Quốc, học
được nghề làm hương nên lúc trở về quê nhà bà đã đem dạy cho người trong làng, sau đó ta
không phải mua loại hương này của Trung Quốc.
Tên Ngõ thời Pháp Thuộc là Cité Maréchal Joffre (Xóm Thống chế Joffre).
Trước đây Hà Nội có một Ngõ Hàng Hương nữa tức là phố Hàng Cháo, chuyên sản xuất loại
hương cổ truyền là hương đen.


Hàng Than
Phố Hàng Than đi từ phố Yên Phụ đến chỗ nối phố Hàng Đậu và phố Quan Thánh.
Xưa là đất thôn Hoè Nhai (còn có tên gọi chệch là Hòa Giai), thôn Yên Thuận và thôn Thạch
Khối, tổng Yên Thành huyện Vĩnh Thuận. Thôn Hoè Nhai sau đổi tên là thôn Giai Cảnh.
Phố này xưa là thôn Thạch Khối làm nghề nung vôi, trong phố có nhiều nhà bán than nên dân
chúng quen gọi là phố Hàng Than.
Tên thời Pháp Thuộc là Rue Du Charbon (dịch từ tiếng Việt ra).
Hiện ở số 54-56 của phố này có một ngôi đình là đình thôn Giai Cảnh và ở số 19 là một ngôi
chùa nổi tiếng là chùa Hòe Nhai (hoặc Hòa Giai), tên chữ là Hồng PhúcTự.


Lò Đúc
Phố Lò Đúc từ cuối phố Phan Châu Trinh đến đường Trần Khát Chân.
Xưa là đất các thôn Phương Viên, Cảm Hội và Lương Yên thuộc tổng Hậu Nghiêm (sau đổi
thành tổng Thanh Nhàn) huyện Thọ Xương cũ.
Tương truyền hồi cuối nhà Lê, tại phía bắc phố này có những lò đúc các thứ nồi, chảo nên nửa
phố phía bắc thường được gọi là phố Lò Đúc; còn nửa phố phía nam thì dân chúng quen gọi là
phố Lương Yên (tên làng Lương Yên ở đây) hay là phố Đống Mác, lấy tên một cửa ô cũ của
kinh thành Thăng Long. Ô Đống Mác hay Ô Thanh Lãng (tên làng cũ) chính tên cũ là Ô Ông
Mạc (theo bia ở chùa Thanh Nhàn).
Tên thời Pháp Thuộc là Boulevard Armand Rousseau.


Lò Lợn
Ngõ Lò Lợn là một ngõ ở cuối phố Bạch Mai về phía dãy nhà số lẻ, gần sát chợ Mới Mơ ở Ngã
tư Trung Hiền.
Vào khoảng trước năm 1942 có một lò mỗ lợn ở trong ngõ này. Lò Lợn này đã bị bỏ ngay từ hồi
Nhật Thuộc.


Kết Luận


Hà Nội Phố Cổ (và Hà Nội 36 Phố Phường) thật sự nằm trong huyện Thọ Xương. Huyện Thọ
Xương còn được biết đến qua 4 câu thơ:
Gió đưa cành trúc la đà
Tiếng chuông Trấn Vũ canh gà Thọ Xương
Mịt mù khói tỏa ngàn sương
Nhịp chày Yên Thái mặt gương Tây Hồ.
(Ca Dao)


Ngày nay, Phố Cổ Hà Nội là địa điểm thắng cảnh hàng đầu được nhiều du khách đến viếng
thăm.


THĂM HÀ NỘI (Nguyên bản)
Thủ đô Hà Nội cạnh sông Hồng
Du khách dừng chân một cuối Đông
Lẩn quẩn Ba Đình quanh Phố Cổ
Lang thang Hoàn Kiếm gặp hàng rong
Viếng vài hồ đẹp đà ưng ý
Thăm những chùa xưa được thỏa lòng
Viễn thị Long Biên, cầu lịch sử
Tìm xem Văn miếu nhớ Thăng Long.
(Phan Thượng Hải)
1/8/20


ĐÁO HÀ NỘI (Họa)
Nội Bài ra cửa thấy màu hồng
Phố Cổ chưa tàn vẫn kẹt đông
Hoàn Kiếm ba vòng khan chỗ đỗ
Cổ Ngư một khúc lắm người rong
Mấy chùm hoa sữa khơi hoài cảnh
Vài cốc bia hơi bớt chạnh lòng
Lại gặp sĩ phu ngồi tiếp chuyện
Bắc Hà ngọa hổ với tàng long.
(Phan Kim Thành)
1/22/26


Bs PHAN THƯỢNG HẢI biên soạn và giữ bản quyền


Bài viết này đăng lần đầu trong phanthuonghai.com mục Lịch Sử và Thơ Văn phần Sử Địa Việt
Nam.


Tài Liệu Tham Khảo:
Lược Sử Tên Phố Hà Nội (Lê Thước, Vũ Văn Sán, Vũ Văn Tỉnh, Trần Huy Bá và
Nguyễn Văn Minh) 1964.
Việt Nam Thi Văn Hợp Tuyển (Dương Quảng Hàm)
Văn Đàn Bảo Giám (Trần Trung Viên)
Google Wikipedia
Thơ Phan Thượng Hải - Cảnh Vật Việt Nam (Bs Phan Thượng Hải) - phanthuonghai.com
Bs PHAN THƯỢNG HẢI biên soạn và giữ bản quyền

​

Hai Phan_Chua Thien Mụ 2.jpg

CHÙA THIÊN MỤ Ở HUẾ
(Bs Phan Thượng Hải)

VIẾNG HUẾ
Ghé thăm viếng Huế, đất Thần Kinh
Thú vị đôi ngày chốn địa linh
Hiểu biết hoàng triều từ Đại nội
Làm quen ẩm thực tự cung đình
Hương giang lướt nhẹ qua Long Thọ
Thiên Mụ nhìn xa thấy Ngự Bình
Thán phục công trình lăng Khải Định
Cố tìm nhân kiệt, gặp O xinh.
(Phan Thượng Hải)
1/18/20

Chùa Thiên Mụ

*
Chúa Nguyễn Hoàng là người thành lập Nam Hà.
Cuối đời nhà Mạc, ông Nguyễn Kim (1468-1545) phò vua Lê Trang Tông ở Thanh Hóa mong chiếm lại đất nước từ nhà Mạc.  Ông Nguyễn Kim bị hàng tướng nhà Mạc là Dương Chấp Nhất thuốc độc chết, binh quyền thuộc về rể là ông Trịnh Kiểm (1503-1570).  Thái sư Trịnh Kiểm kiếm cớ định tội giết con của ông Nguyễn Kim là Nguyễn Uông.  Đoan Quận Công Nguyễn Hoàng (em Nguyễn Uông) hỏi ý kiến ông Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm thì câu trả lời bất hủ là:

“Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân” (Hoành Sơn một dãy, muôn đời dung thân).

Ông Nguyễn Hoàng liền nhờ chị là Ngọc Bảo xin với chồng là ông Trịnh Kiểm vào trấn thủ đất Thuận Hóa (nam của Hoành Sơn) thì được chấp thuận.
   Năm 1558, ông Nguyễn Hoàng (1525-1613) dẫn mấy ngàn dân quân vượt Đèo Ngang của Hoành Sơn vào Thuận Hóa (gồm tỉnh Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên bây giờ).  
   Năm 1569, ông kiêm nhiệm Trấn thủ Quảng Nam (gồm tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi và Qui Nhơn bây giờ) 
   Năm 1611 ông Nguyễn Hoàng vượt đèo Cù Mông (giữa Bình Định và Phú Yên) chiếm Phú Yên đến biên giới Tuy Hòa (Phú Yên) và Khánh Hòa (Nha Trang) bây giờ.  Đèo Cù Mông là đèo hiểm trở nhất nước Việt dài 7 km, cao 245 m và dốc 9%.  Nước Chiêm Thành chỉ còn Khánh Hòa (Nha Trang), Phan Rang và Phan Thiết.  

*
Chúa Nguyễn Hoàng cũng đem Phật Giáo vào Nam Hà.  Chùa Thiên Mụ, tiêu biểu của Phật Giáo Miền Trung, có nguồn gốc từ Chúa Tiên Nguyễn Hoàng.

Đây là từ ông Thái Văn Kiểm (trong sách "Đất Việt Trời Nam"):
   Chùa Thiên Mụ hay là Linh Mẫu Tự.  Tục truyền rằng, năm Tân Sửu (1601), Chúa Nguyễn Hoàng đi đến chỗ nầy thấy giữa đất bằng đột khởi lên một cái gò đất như hình đầu con rồng ngoảnh lại, trước có sông sau có hồ, cảnh trí tốt đẹp.  Nhân hỏi người ở đây thì được đáp rằng: "Gò ấy rất linh dị, tương truyền lúc xưa có người vào ban đêm thấy một bà già mặc áo đỏ quần lục ngồi trên đỉnh gò mà nói rằng rồi đây sẽ có chân chúa đến lập chùa ở nơi nầy để tụ linh khí mà bền long mạch.  Nói xong thì bà ấy biến mất.  Nhân thế dân chúng mới gọi cái gò ấy là núi Thiên Mụ".  (Mụ=Bà).  Chúa Nguyễn Hoàng thấy chỗ đất có linh khí nên lập chùa đặt tên là chùa Thiên Mụ.
.....  
   Vua Thiệu Trị (1841-1847) cho dựng thêm tháp có 7 tầng gọi là tháp Tu Nhàn, sau đổi tên là tháp Phúc Duyên.  Mỗi tầng thờ 1 đức Phật, tầng cao nhất thờ Phật Thích Ca.  Chùa Thiên Mụ là một thắng cảnh thuộc làng Kim Long.
......
   Từ trong chùa tỏa ra mùi hương ngào ngạt, vọng lại giọng kệ kinh của các vị tăng già cùng tiếng hát câu hò của các cô gặt lúa:
   Tiếng chuông Thiên Mụ dặn dò
   Em đi cảnh vắng hẹn hò cùng ai?
Và từ bên kia sông trên đồi Long Thọ Cương, tiếng gà gáy xa đưa:
   Gió đưa cành trúc la đà
   Tiếng chuông Thiên Mụ, canh gà Thọ Cương.
Đi qua Thiên Mụ chừng 300 thước thì có Thánh Miếu hay Văn Miếu. do vua Gia Long dựng nên năm 1808 để thờ Đức Khổng Tử, 4 vị hiền triết môn đệ, 72 triết gia cùng 120 hiền nhân quân tử đời xưa.
(Cương = sống núi = phần nổi cao ở giữa núi)

Tháp Phước Duyên

CHÙA THIÊN MỤ

Thần thoại khởi đầu tự Chúa Tiên 

Thần kinh nổi tiếng chốn linh thiêng

Tương lai tín ngưỡng ngài Di Lạc

Hiện tại tôn thờ tháp Phước Duyên

Cổ tự thanh cao luôn tĩnh tịnh

Chúng sanh chiêm bái hết ưu phiền

Tiếng chuông Thiên Mụ vang trần thế 

Thức ngộ thành tâm đến cửa Thiền.

(Phan Thượng Hải) 

1/20/20


 

Huế 

 

Theo Việt Nam Sử Lược của Trần Trọng Kim là quyển sử đầu tiên viết bằng chữ Quốc Ngữ vào đầu thế kỷ 20: 

Ngài (Vua Gia Long Nguyễn Phúc Ánh) xưng Đế hiệu, đặt quốc hiệu là Việt Nam và đóng Kinh đô ở Phú Xuân tức là kinh thành Huế bây giờ.  Tên “Huế” được bắt đầu từ VNSL, nó là đọc trại từ "Hóa" của "Thuận Hóa"?

 

Sau khi vượt Hoành Sơn vào Nam, chúa Nguyễn Hoàng đặt dinh thự ở Ái Tử (nay gọi là Kho Cây Khế, thuộc huyện Đăng Xương, Quảng Trị).  

Năm 1626, chúa Nguyễn Phúc Nguyên trước là Trấn thủ Quảng Nam nên đời dinh Phủ Chúa về làng Phước Yên và làng Bác Vọng (nay thuộc huyện Quảng Điền, Quảng Nam).  

Năm 1636, chúa Nguyễn Phúc Lan dời về làng Kim Long (thuộc Tp Huế bây giờ).  

Tháng 7 năm 1687, chúa Nghĩa Nguyễn Phúc Trăn (Thái) dời dinh về làng Phú Xuân (thuộc Tp Huế).  

Năm 1712, Quốc chúa Nguyễn Phúc Chu dời về lại làng Bác Vọng (Quảng Nam).  

Năm 1739, chúa Vũ Vương Nguyễn Phúc Khoát dời về lại Phú Xuân.  

Từ đó Phú Xuân lại là kinh đô của vua Quang Trung và vua Cảnh Thịnh và sau cùng của nhà Nguyễn từ vua Gia Long đến vua Bảo Đại (1945). 

 

HUẾ

Gia Long thống nhất cả giang san

Thiết lập Thần kinh lúc khải hoàn 

Thuận Hóa địa danh khai Việt Quốc

Ngự Bình địa lợi trải Hương Giang

Trường tiền Thành thái người hiền thục 

Thiên mụ Phước duyên chốn mỹ an 

Nối tiếp Phú xuân tồn lịch sử

Huế thơ mộng đẹp với thời gian.

(Phan Thượng Hải)

3/22/26

 

Cầu Trường tiền khi trước có tên (theo vua) Thành thái.  Chùa Thiên mụ có tháp Phước duyên ở cửa trước.  Phú Xuân là tên trước của Huế, trong thời Chúa Nguyễn và nhà Tây Sơn.  Những địa danh Thuận hóa, Ngự Bình, Thành thái, Phước duyên và Phú Xuân mang ý nghĩa tốt cho Huế.   


 

Bs PHAN THƯỢNG HẢI biên soạn

​

__________________

3 Loại Thơ : Thơ Con Cóc, Thơ Con Nhái và Thơ Con Ếch

​

BA LOẠI THƠ

(Bs Phan Thượng Hải)

 

Có nhiều Loại Thơ nhưng có 2 Loại Thơ chánh tùy theo Thi nhân Làm Thơ: Thơ Con Cóc và Thơ Con Nhái.

 

THƠ CON CÓC (Nguyên bản)  

Thơ như con cóc cũng là thơ 

Trực tiến thanh cao vượt bá vơ (*)

Đúng luật thi văn luôn cẩn thận

Thẳng đường thi vận chẳng ơ thờ 

Cóc cần vị lợi, hòa tình ý 

Cóc muốn thành danh, thỏa ước mơ

Linh động thi nhân cùng nhảy nhót  

Thơ như con cóc dậy hồn thơ.

(Phan Thượng Hải)

2/20/26 

 

(*) Chú thích: Con Cóc đều nhảy thẳng tới trước (= trực tiến) và nhảy rất cao so với sức lực suy ra từ thân thể của nó, theo khoa học gia (= thanh cao). 

 

THƠ CON NHÁI (Tự họa 1) 

Thơ như con nhái cũng nên thơ  

Khỏi phải suy tư nghĩ vẩn vơ

Nhái tựa danh nhân, người kính nể

Nhái theo sáo ngữ, chúng tôn thờ

Từ chương ước lệ sầu thương nhớ

Lãng mạn văn hoa thú mộng mơ

Nối nghiệp thi hào đường chính thống

Thơ như con nhái, nhái thành thơ!

(Phan Thượng Hải)

2/20/26 

 

Có nhiều người ủng hộ Thơ Con Cóc:

 

DÙ …, (Họa)

Đôi khi ngờ nghệch ngỡ ngon thơ

Cũng mới mon men ngưỡng …vất vơ

Có lúc đầu đau vì ý cạn

Lại lần xơ tóc bởi tâm … thờ

Ước người chỉ vẻ thăng hoa cấp

Bừng sáng mộng thơ đẹp tựa mơ

Mong mỏi từng ngày thơ đậm chất

Dù thơ non nớt vẫn là …thơ!

(Phượng Hồng)

2/24/26 

 

THƠ CÓC CŨNG LÀ THƠ (Họa)

Con cóc vì sao cũng thích thơ? 

Gìn câu ưng ý tránh vu vơ. 

Cố công mài vận cho thanh thản, 

Gắng sức vùi nghiêm tránh thẩn thờ. 

Lắm kẻ móc moi chê ý nhạt, 

Nhiều tay bất mãn phủi dòng mơ. 

Một mình tự kiếm nguồn thân cận, 

Mặc kệ cóc cần chỉ có thơ. 

                          * 

Vui nguồn cảm hứng cạnh bên thơ!

(Hồ Nguyễn)

2/25/26

 

Có Thi nhân có nhận xét lạ:

 

THƠ NGÂM NHƯ ẾCH (Họa)

Ngâm như tiếng ếch cũng ngâm thơ!

Đáy giếng sầu rên điệu vẩn vơ

Trăng Thượng Nguyên đêm rằm luống nhớ

Giọng đờn ca kẻ thương người thờ

Quê nhà ơi thuở vẫn xưa đó

Bài vọng cổ còn hoài giấc mơ

Người xứ xa tình già chớ nỡ

Quên sau hè tiếng ếch ngâm thơ!

(Hải Rừng)

2/25/26

 

Do đó suy ra còn có thêm Thơ Con Ếch:

 

THƠ CON ẾCH (Tự họa 2)

Tương tự ếch ngồi xướng vịnh thơ 

Đang khi tỉnh tọa lúc bơ vơ (*)

Trông trời tròn trịa hồn lơ lửng

Thấy đáy cạn sâu ý thẫn thờ   

Dưới giếng cô đơn, thương tiếc nhớ

Trên đầu hy vọng, mộng sầu mơ

Không gian tĩnh tọa hằng tri túc 

Tình tứ thong dong nhã vận thơ.

(Phan Thượng Hải)

2/25/26 

 

(*) Chú thích:

Tỉnh = (cái) Giếng.  

Từ những câu tục ngữ: Ếch ngồi đáy giếng. - Ếch ngồi đáy giếng, coi trời bằng vung. - Ếch ngồi đáy giếng, thấy bao lăm trời.

 

Có người có thể lẫn lộn “Thơ Con Cóc” với “Thơ Con Cóc của Petrus Ký” trong Truyện “Ba Anh Dốt Làm Thơ” của ông Petrus Ký.

 

BA ANH DỐT LÀM THƠ 

(Petrus Ký)

 

Có ba anh học trò dốt ngồi nói chuyện với nhau.  Mới nói: Mình tiếng con nhà học trò mà không có làm thơ làm phú với người ta thì té ra mình dở lắm.  Mấy người kia mới nói phải.  Hè nhau làm ít câu chơi.

Anh thứ nhất thấy con cóc ở trong hang nhảy ra, mới làm câu mở như vầy: Con cóc trong hang con cóc nhảy ra.  

Người thứ hai tiếp lấy: Con cóc nhảy ra con cóc ngồi đó.

Người thứ ba: Con cóc ngồi đó con cóc nhảy đi

 

Lấy làm hay lắm.  Rồi nghĩ lại giựt mình, vì trong sách nói: Hễ học hành giỏi thì sau cũng phải chết.  Cho nên tin như vậy mới biểu thằng tiểu đồng ra đi mua ba cái hàng đất để dành cho sẵn đó.

Tiểu đồng lăng căng đi mua, ghé ra quán uống nước ngồi xớ rớ đó.  Có anh kia hỏi nó đi đâu? Mua giống gì? Thì nó nói: Ba thầy tôi thông minh trí huệ, làm thơ hay lắm, sợ lời sách quở, có khi không sống, nên sai tôi đi mua ba cái hòm.

- Mầy có nghe họ đọc thơ ấy không?

- Có

- Mà có nhớ nói lại nghe chơi, coi thử sức nó hay làm sao?

Thằng tiểu đồng mới nói: Tôi nghe đọc một người một câu như vầy:

Con cóc trong hang con cóc nhảy ra

Con cóc nhảy ra con cóc ngồi đó

Con cóc ngồi đó con cóc nhảy đi

 

Anh kia nghe tức cười nôn ruột, mới nói với tiểu đồng:

- Mầy chịu khó mua giùm cho tao một cái hòm cho luôn trót thể

Tiểu đồng hỏi: Mua làm chi?

Lão nọ mới nói: Tao mua hờ để đó, vì tao sợ tao cười lắm, có khi cũng chết theo ba thầy làm thơ đó nữa.

 

Tuy nhiên "Thơ Con Cóc của Petrus Ký" không phải là Thơ:

 

THƠ CON CÓC CỦA PETRUS KÝ (Tự họa 3)

Thơ như con cóc nhảy ra thơ

Ngồi đó, nhảy đi, chỉ vất vơ

Thi sĩ bất tài từ biếng học

Thi hào nổi tiếng tự riêng thờ

Thơ thì thất luật vô tình ý 

Thơ lại không vần thiếu mộng mơ

Đừng bắt chước theo Petrus Ký

Ba câu thơ cóc, cóc là thơ!

(Phan Thượng Hải)

3/6/26 

 

Bs PHAN THƯỢNG HẢI biên soạn 

_________________________

​

 

BẢN VỌNG CỔ
(Bs Phan Thượng Hải)


Bản Vọng Cổ, trước hết có tên là Dạ Cổ, do ông Cao Văn Lầu tục gọi là Sáu Lầu ở Bạc Liêu sáng chế hồi năm 1920 lúc ông 30 tuổi (3 năm sau khi Cải Lương ra đời vào năm 1917).

Phan thuong hai_Sau Lau.jpg

Ông cưới vợ được 10 năm nhưng không có con nên cha mẹ ông buộc phải cưới vợ khác vì sợ tuyệt tự. Ông buồn rầu quá không muốn làm ăn gì nữa. Ban ngày ra ngoài đồng, ông nghiền ngẫm những lời vợ ông nói trước khi chia tay, ông vẫn biết đờn cổ nhạc nên trong tâm trạng người chồng đau khổ trước cảnh gia đình tan rã, ông cảm hứng tạo ra bản nhạc 20 câu gọi là “Dạ Cổ Hoài Lang” (Đêm khuya nghe tiếng trống nhớ chồng) có ý để kỷ niệm tâm tình của vợ ông đối với ông. Về sau bản nhạc ấy đổi tên là “Vọng Cổ Hoài Lang” (= Trông mối tình xưa mà nhớ
đến chồng) cho rộng nghĩa hơn.


Tuy nhiên, sau khi ông Sáu Lầu sáng tác bản Vọng Cổ đầu tiên nầy thì Vợ của Ông thụ thai và sau đó Ông Bà ăn ở với nhau có tất cả 6 người con (và hình như ông Sáu Lầu không có vợ nàokhác).


Đây là lờ i bản "Dạ Cổ Hoài Lang" nguyên thủy của ông Sáu Lầu sáng tác hồi năm 1920 (có 20 câu):


  DẠ CỔ HOÀI LANG (Nhịp Đôi)
  1. Từ là từ phu tướng
  2. Bửu kiếm sắc phong lên đàng
  3.Vào ra luống trông tin chàng,
  4. Đêm năm canh mơ màng,
  5. Em luống trông tin nhàn,
  6. Ôi, gan vàng quặn đau.
  7. Đường dầu xa ong bướm,
  8. Xin đó đừng phụ nghĩa tào khang.

  9. Còn đêm luống trông tin bạn,
  10. Ngày mỏi mòn như đá vọng phu,
  11. Vọng phu vọng, luống trông tin chàng,
  12. Lòng xin chớ phụ phàng.
  13. Chàng hỡi, chàng có hay,
  14. Đêm thiếp nằm luống những sầu tây.
  15. Biết bao thuở đó đây xum vầy,
  16. Duyên sắt cầm đừng lợt phai.
  17. Thiếp cũng nguyện cho chàng,
  18. Nguyện cho chàng hai chữ bình an.
  19. Mau trở lại gia đàng,
  20. Cho én nhạn hiệp đôi.

 

Bản Vọng Cổ nguyên thủy nầy ca giọng Bắc (đã biến thể), nhịp đôi và có 20 câu (mỗi câu có khoảng 6,7 chữ) được thông dụng từ 1920 cho đến 1926.


Sau đó bản Vọng Cổ tăng nhịp, xuống 12 câu rồi 6 câu và thêm chữ (cho mỗi câu) cho đến khoảng đầu thập niên 1950s thì đã thành bản Vọng Cổ hiện tại (rất được ưa chuộng) ca giọng Nam (có pha hơi Oán), nhịp 32 hay 64 và có 6 câu (mỗi câu có số chữ lên đến 60,70 chữ).


Năm 1920: ông Sáu Lầu sáng chế bản Vọng Cổ nhịp đôi 20 câu.
Năm 1927: soạn giả kiêm nghệ sĩ Năm Châu (Nguyễn Thành Châu) đổi thành nhịp tư 12 câu.
Năm 1936: nghệ sĩ Năm Nghĩa (Lư Hòa Nghĩa) đổi thành nhịp tám 6 câu. Câu có nhiều chữ hơn nên ca chậm và ngân nga nhiều ở mấy chữ cuối câu.
Năm 1946: nghệ sĩ Út Trà Ôn (Nguyễn Thành Út) đổi thành nhịp 16, 6 câu với lối ca nhịp nhàng hơn.
Năm 1955: soạn giả
Viễn Châu (tức nhạc sĩ Bảy Bá) đổi thành nhịp 32 6 câu với số chữtrong câu tăng nhiều hơn.
Ông Bảy Bá là một thi sĩ kiêm nhạc sĩ nên những bài ca của ông soạn rất dễ ca và ý tứ dồi dào câu văn điêu luyện gọn gàng hấp dẫn. Bài ca của ông xuất bản rất nhiều và giới mộ điệu thườngtặng cho ông danh hiệu “Vua soạn Vọng Cổ”. Năm 1965: soạn giả Viễn Châu lại đổi thêm ra nhịp 64 6 câu bắt đầu áp dụng cho những bài Vọng Cổ hài hước của ông (thường do Hề Văn Hường ca). Tuy ca sĩ ca nhịp 64 nhưng đờn nhịp 128 vì mấy cái láy của bài ca người đờn ni bằng chơn trái nên nhịp chẻ bằng hai số nhịp của bài ca. Còn nhịp chánh ni bằng chơn mặt.
Ngoài việc đổi thành nhịp 16, nghệ sĩ Út Trà Ôn còn lồng vào câu Vọng Cổ những điệu Hò hay điệu nói thơ Vân Tiên…Do đó ông được tặng danh hiệu “Đệ nhứt danh ca miền Nam”. Đến năm 1964, soạn giả Cổ Nhạc cho lồng vào câu Vọng Cổ những điệu Tân Nhạc. Năm 1965 có nhữngbản Vọng Cổ mới gọi là “Tân Cổ Giao Duyên”.


Thường trong tuồng Cải Lương, khi một người ca dứt 1 câu Vọng Cổ, nhằm nhịp Song Lang chót rồi thì đờn nhồi 12 nhịp hoặc 8 nhịp mới bắt qua câu kế. Trong khoảng đờn nhồi nầy vai tuồng không ca. Vậy để tránh cho khỏi “nguôi” tuồng, soạn giả thường cho vai đối thoại nói lối thêm 1 câu ngắn gọi là “Nói lối giặm” đặng trám vào khoảng trống nầy, rồi người ca mới bắt qua câu Vọng Cổ kế.

​

Để giúp nghệ sĩ “vô” Vọng Cổ (trước câu 1 hay câu 4 hoặc 5), soạn giả thường áp dụng nhiều phương pháp khác nhau để “gối đầu” bản Vọng Cổ:


Dùng những bản ngắn cổ điển: Sơn Đông Hướng Mã, Cao Phi, Giang Tô, Thủ Phong Nguyệt, Hướng Mã Hồi Thành, Lý Con sáo, Lưu Thủy Hành Vân…


Dùng câu lối văn xuôi.
Dùng câu lối văn vần (dùng đủ thể thơ mới hay cũ).
Dùng bản Tân nhạc mới chế có đệm nhạc hay ngâm Tao Đàn.
Dùng bản Tân Nhạc có sẵn (Tân Cổ Giao Duyên). Phương pháp nầy chỉ có cho dĩa hát chớ không thể dùng trong tuồng Cải Lương.
Nốt nhạc dùng trong câu vọng cổ khác nhau giữa giọng Kép và giọng Đào và cũng tương đương với nốt tân nhạc:
Giây Kép: Hò Xự Xang Xê Cóng
La Si Ré Mi Fa
Giây Đào: Hò Xự Xang Xê Cóng
Mi Fa La Si Do


Khi còn 20 câu, mỗi câu phải chấm dứt với 1 nốt nhứt định nhưng khi thêm chữ và xuống số câu (bây giờ là 6 câu) thì hình như không bắt buộc nữa.


Bản Vọng Cổ bắt đầu là điệu tâm tình buồn nhưng nó còn dùng trong những trường hợp khác cho đến cả hài hước như “Vọng Cổ hài hước” của Hề Văn Hường. Cách ca Vọng Cổ cũng cảitiến vào thời VNCH ngoài cách thông thường và theo kiểu Út Trà Ôn còn có theo kiểu Minh Cảnh (Minh Phụng và Minh Vương) hay kiểu Thanh Sang…

​

Bài Hát của những Điệu Cải Lương thông dụng:
Điệu Sơn Đông Hướng Mã
Lúc nguy biến nên bền tâm
Anh dũng chớ sờn gan
Làm sao ngày sau còn ghi
Dẫu hoạn nạn, nên nghe lời em phân cạn
Hiếu trung giữ tròn
Muôn đời lưu truyền.
Điệu Sơn Đông Hướng Mã
(Giọng Nam)
Sao em đứng một thành hai
Ngực thấp cái bụng cao
(Giọng Nữ)
Hay là chàng nghi rằng em đã thọ thai
(Giọng Nam)
Vợ chồng cách biệt mà nàng thọ thai được
Thiệt là giỏi, giỏi vô cùng
Đồ bạo tàn lăng loàn.

Điệu Lưu Thủy Hành Vân
(Giọng Nam)
Sương trắng nhuộm rừng phong vấn vương
Đưa tiễn em lên đường
Nam Sơn đây chốn chia tay phản hồi gia trang
Hoa lá bay rơi rụng theo dòng
(Giọng Nữ)
Oanh yến vang lời ca tiễn đưa
Đôi mắt hoen lệ mờ
Bao phen toan nói với ai những điều mai sau
Nhưng bỗng dưng em lại nghẹn ngào.
Điệu Lưu Thủy Hành Vân
Trông vó ngựa đường xa ruổi giung
Sương trắng rơi chập chùng
Lên yên, thân thiếp xông pha đâu nài quan san
Nong nả sao cho gặp mặt chàng
Nghe tiếng nhạc chìm trong gió sương
Ai mải mê trên đường
Phu lang! Ôi hỡi Phu lang mau dừng cương yên
Cho thiếp đây tâm sự phân trần.

Điệu Lý Con Sáo
Hoa bay theo, gió cuốn rụng đầy sân rêu
Nhìn hoa tàn rụng rơi
Lan bâng khuâng tê tái tâm hồn
Bởi bao cay đắng dập dồn
Tình đầu vừa tan theo khói sương
Lan khóc than trong tháng năm sầu thương
Mùi thiền đành quen câu muối dưa
Mong lãng quên khổ đau ngày xưa.

Điệu Cao Phi
Lòng nầy xót thương
Nhưng bởi vì bổn phận phải đành
Kìa là nước non
Đường nguy biến phải cảnh chia ly
Con nên yên tâm vững trí
Đợi chờ cho đến chiến thắng
Lứa đôi sẽ thành
Vui chung hưởng những điều vinh hoa.

Vọng Cổ (bài Gánh nước đêm trăng, câu 4-6):


- Câu 4:
(Ca Tân nhạc)
Đêm nay vầng trăng khuya
Như mơ màng lẻ bóng
Bên giếng xưa bơ vơ
Mình tôi thẫn thờ trông ngóng
Ai nỡ quên câu thề ngày nào
Đành sang ngang giữa ngày ly cách
Tôi quay về lòng vương vấn tơ tình


(Vô Vọng Cổ)
Ba năm sau tôi trở về quê cũ gánh nước đêm trăng để tìm lại kẻ chung tình…
Quảy gánh lên vai tôi thờ thẫn một mình. Nước giếng trong leo lẻo soi rõ bóng hình tiều tụy của tôi. Tiếng gà đã gáy tan canh. Trăng mười sáu đã nhô khỏi đầu khóm trúc. Tôi ngồi một mình bên đôi gào nước lòng bâng khuâng chưa vội bước chân về.


- Câu 5:
Nước giếng trong như khối tình trong trắng tự ngàn xưa thệ chẳng phai mờ. Cớ sao em bước sang ngang không đợi không chờ. Chồng của em ở miền đô thị lại là người tốt mã giàu sang còn tôi thì mặt nám da đen bởi mưa nắng của rừng sâu núi thẳm sau ba năm trở về quê với đôi bàn tay trắng biết bán cho ai mua một tấm chung tình.
(Hò)
Hò ơ
Ai phụ tôi có đất trời chứng giám
Phận tôi nghèo đâu xứng đáng cùng ai
Tưởng giếng sâu tôi nối sợi dây dài
Hay đâu giếng cạn ờ Hò ơ
Hay đâu giếng cạn tôi tiếc hoài sợi dây


- Câu 6:
Trăng ơi trăng sáng làm chi khi tình tôi đang u tối. Nước giếng sâu trong vắt nhưng lòng của ai kia như vũng nước trong bùn. Đêm nay dưới ánh trăng khuya tôi lại thẫn thờ ra gánh nước
(Thơ)
Ngồi bên bờ giếng một mình
Có ai giải mối hận tình cho tôi.

​

Bs PHAN THƯỢNG HẢI biên soạn


Bài viết nầy là Trích đoạn của Bài “Lịch Sử và Nghệ Thuật Cải Lương” đăng lần đầu trong phanthuonghai.com mục Văn Hóa phần Nghệ Thuật và Tiêu Khiển.

​

Tài Liệu Tham Khảo:
1) Nghệ Thuật Sân Khấu Việt Nam (Trần Văn Khải).
2) Related articles from Google and Wikipedia.

__________________

THƠ YẾT HẬU
Bs Phan Thượng Hải biên soạn


a) Định Nghĩa
* Tự điển Đào Duy Anh (trang 414) viết:
Yết = hết.
Hậu = sau (đối với Tiền = trước).
Yết Hậu thi = Thơ Yết Hậu = Thể thơ tuyệt cú khôi hài , câu sau chót chỉ có 1, 2 chữ.
Thơ Tuyệt cú = Thơ Đường Luật Tứ Tuyệt, hoặc là Ngũ Ngôn (câu 5 ngôn từ, tức là 5 chữ hay 5
tự) hay Thất Ngôn (câu 7 ngôn từ, tức là 7 chữ hay 7 tự).


* Phép Làm Thơ của Diên Hương (trang 125 và 126) viết:
Thơ Yết Hậu là một biến thể của Thơ Đường Luật. Bài thơ thường có 4 câu (ĐL Tứtuyệt); 3 câu đầu đủ chữ: 7 chữ (thất ngôn) hoặc 5 chữ (ngũ ngôn); còn câu chót chỉ có 1 chữ vận mà thôi.
Thí dụ:
GIỮA LÚC BAN NGÀY SƯ GHẸO VÃI

Sư ghẹo vãi:
Chùa vắng có ai là!
Yêu nhau chút gọi là
Rủ nhau ra hậu uyển
                    ta...
Vãi mắng:
Lẳng lơ cái mặt như...
Cóc nhái cũng chẳng từ
Tu hành đâu có thế!
                   hư!
Tiểu tăng dọa:
Hôm qua có chuyện hay
Thầy ghẹo vãi ban ngày!
Bổn đồ không ai biết
                 may!
Sãi van:
Chú tiểu thật là ngoan
Chuyện thấy chớ nói càn!
Đêm rằm cho ăn oản
                 van!
(Vô Danh thị)


* Thi Pháp Thơ Đường của Quách Tấn (trang 376) viết:
Yết Hậu là một lối biến thể của Thơ Đường Luật: câu cuối chỉ có một chữ hoặc hai.
Lối nầy thường là Thơ Tuyệt cú.


Ví dụ:
Sống ở dương gian đánh chén nhè
Thác về âm phủ cắp kè nè
Diêm vương phán hỏi rằng chi thế?
- Be
(Phạm Thái)
Hăm ba ông táo dạo chơi xuân
Đội mũ mang hia chẳng mặc quần
Thượng đế hỏi sao ăn mặc thế?
- Duy tân
(Khuyết danh)


b) Kỹ Thuật của Bài Thơ theo thể Yết Hậu
Thơ Yết Hậu bắt đầu từ Phạm Thái (dùng chữ Hán Nôm) đến thi nhân chữ Quốc ngữ của thế kỷ20 và cuối cùng là thi nhân Internet của thế kỷ 21.
*
Bài thơ Yết Hậu lúc đầu thường có khuynh hướng gồm nhiều đoạn Tứ tuyệt 3 câu với câu thứ tư chỉ là một chữ vận mà thôi. Tuy nhiên bài thơ gồm nhiều đoạn đối thoại giữa những nhân vật khác nhau như "Cha con vợ chồng" hay "Tăng ni và tiểu trong chùa".

 

Bài 1:
CHA CON RƯỢU CHÈ CỜ BẠC
Cha mắng Con cờ bạc:
Ác lặn, xăm xăm tới
Gà kêu, lẻn lẻn về
Quan ngắn hết, quan dài hết
Ghê! ...
Con trách Cha nghiện rượu:
Một năm mười hai tháng
Một tháng ba mươi ngày
Hủ lớn cạn, hủ bé cạn
Say! ...
Vợ than nỗi Chồng Con:
Trông lên nhà đổ đoạn
Trông xuống vách tan rồi
Cha thế ấy, con thế ấy
Thôi! ...
(Phạm Thái)


Bài 2:
GIỮA LÚC BAN NGÀY SƯ GHẸO VÃI
Sư ghẹo vãi:
Chùa vắng có ai là!
Yêu nhau chút gọi là
Rủ nhau ra hậu uyển
Ta...
Vãi mắng:
Lẳng lơ cái mặt như...
Cóc nhái cũng chẳng từ
Tu hành đâu có thế!
Hư!
Tiểu tăng dọa:
Hôm qua có chuyện hay
Thầy ghẹo vãi ban ngày!
Bổn đồ không ai bi
May!
Sãi van:
Chú tiểu thật là ngoan
Chuyện thấy chớ nói càn!
Đêm rằm cho ăn oản
Van!
(Vô Danh thị)


Bài 3:
CHUYỆN VỢ CHỒNG
Vợ bảo Chồng:
Vai năm tấc rộng để làm chi
Tối tối ăn xong lại ngủ khì
Mình ơi thức dậy chiều em tí
Đi!
Chồng bảo Vợ:
Suốt ngày bận bịu với văn bài
Uể cả xương sườn nhức cả vai
Chuyện ấy đêm nay thôi gác lại
Mai!
Vợ bảo Chồng:
Văn bài chuyện ấy thật lông bông
Mình ráng chiều em kiếm chút bồng
Nay cứ hẹn mai, mai hẹn mốt
Không?
Chồng than:
Ngủ chung lắm chuyện bực mình sao
Mình muốn yên thân nó cứ gào
Nếu mà muốn chết, đây cho chết
Nào.
(Khuyết danh)
*
Tuy nhiên ông Phạm Thái cũng có làm bài thơ Yết Hậu với chỉ một đoạn Tứ tuyệt (có câu cuối là một chữ vận mà thôi):


Bài 4:
TỰ TRÀO
Sống ở dương gian đánh chén chè
Chết về âm phủ cắp kè kè
Diêm vương phán hỏi rằng chi đó
Be! ...
(Phạm Thái)


Bài 5:
CON LƯƠN
Cứ nghĩ rằng mình ngắn
Ai ngờ cũng giải đườn (*)
Thế lại còn chê chạch (*)
Lươn.
(Phạm Thái)
(*) Chú thích:
Giải đườn = nằm trải dài.
Chạch (Trạch) = giống như Lươn nhưng ngắn hơn (hay chui rúc trong bùn).
Ông Nguyễn Công Trứ cũng có để lại 2 bài thơ Yết Hậu có 1 đoạn với 1 chữ vận ở câu thứ 4:

 

Bài 6:
ĐÁNH TỔ TÔM
Tổ tôm tên chữ gọi hà sào (*)
Đánh thì không thấp cũng không cao
Được thì thu cả, thua thì chạy
Nào!
(Nguyễn Công Trứ)
(*) Chú thích: Hà Sào = ông tổ của con tôm (= tổ tôm).

 

Bài 7:
SAY RƯỢU ĐÁNH LONG THẦN
Hôm qua thường tới, tới chơi đây
Đánh vật long thần mấy cánh tay
Khi tỉnh thì nào ai có dám
Say!
(Nguyễn Công Trứ)
Thơ chữ Quốc ngữ của thế kỷ 20 cũng có bài thơ Yết Hậu có 1 đoạn như thơ chữ Hán Nôm của Phạm Thái và Nguyễn Công Trứ.

 

Bài 8:
GHẸO ÔNG DƯƠNG QUẢNG HÀM
Sống ở dương gian chỉ nuốt đàm
Chết về âm phủ nói làm nhàm
Diêm vương phán hỏi rằng ai đó
Hàm!!
(Học trò của GS Dương Quảng Hàm)
*
Ông Phạm Thái lại làm bài thơ Yết Hậu có nhiều Đoạn tuyệt cú (với 1 chữ vận ở câu thứ tư) nhưng không cần phải mượn sự đối thoại.

 

Bài 9:
BỢM RƯỢU (SAY RƯỢU NHÈ)
Sống ở nhân gian đánh chén khè
Trăm năm ngày thác giữ đầy be
Diêm vương phán hỏi rằng ai đó
Nhè! ...
Sống ở nhân gian đánh chén say
Trăm năm ngày thác giữ be đầy
Diêm vương phán hỏi rằng ai đó?
Say! ...
(Phạm Thái)
Bài thơ của Phạm Thái chỉ có 2 Đoạn, nhưng Bác sĩ Trương Ngọc Thạch lại có những bài thơ Yết Hậu không mượn đối thoại nhưng có nhiều Đoạn hơn nữa (và bằng chữ Quốc ngữ).

 

Bài 10:
CAY-MAY-SAY-BAY
Trong ngoài một tháng đến hôm nay
Tiễn biệt phân ưu tới lúc này
Mới thoáng ngó qua đà sáu bác
Cay.
Từ đầu năm mới tới hôm nay
Họp bạn phương xa đến lúc này
Đếm tới đếm lui vừa đủ bốn
May.
Bao năm tháng nữa kể từ nay
Còn được thấy nhau thế giới này
Chia sẻ buồn vui cùng bạn cũ
Say.
Bạn ơi nhớ kỹ cuối năm nay
Hội ngộ Cali của lớp này
Hãy cố về đây tham dự nhé
Bay (Bye).
(Hp-Trương Ngọc Thạch)
2/24/2017
Riverside, California

 

Bài 11:
HAPPY THANKSGIVING 2019
Ơn Trời cho sống đến hôm nay
Bão tố, gian nan cũng đủ đầy
Nhìn lại biết mình đà có phước
May!
Hoa Kỳ đã mở rộng bàn tay
Đón kẻ tha phương đến xứ này
Dân chủ tự do đầy đủ hưởng
Hay!
Thanksgiving, lễ Tạ Ơn này
Con cháu xum vầy, bạn hữu đây
Bàn tiệc gà Tây cùng rượu chát
Say!
Đón mừng ngày lễ lớn hôm nay
Gửi đến bạn hiền lời chúc này
Hạnh phúc, bình an và sức khỏe
Đầy!
(Trương Ngọc Thạch)
Thanksgiving 2019
Những bài thơ Yết Hậu từ ông Phạm Thái cho đến nay đều có tánh khôi hài (như Tự điển Đào Duy Anh đã viết). Tuy nhiên những bài thơ của Bác sĩ Trương Ngọc Thạch đã có sự thay đổi:
Thơ Yết Hậu cũng có nội dung nghiêm chỉnh.
*
Tất cả những bài thơ Yết Hậu tìm được trong văn học sử từ Phạm Thái, Nguyễn Công Trứ cho đến Bác sĩ Trương Ngọc Thạch đều dùng 1 chữ vận ở câu thứ tư của đoạn tuyệt cú; đúng theoluật của ông Diên Hương trong Phép  Thơ.
Tuy nhiên theo ông Quách Tấn và Đào Duy Anh; thơ Yết Hậu còn có thể có 2 chữ ở câu thứ tư của đoạn tuyệt cú. Dĩ nhiên chữ sau hết trong 2 chữ nầy phải là chữ vận.
Ông Quách Tấn ra luật nên ông phải ra thí dụ. Cho tới năm 1975 chỉ có 1 bài thơ khuyết danh có 2 chữ ở câu thứ tư là thí dụ do ông Quách Tấn đưa ra trong sách Thi Pháp Thơ Đường của ông.

 

Bài 12:
ÔNG TÁO
Hăm ba ông táo dạo chơi xuân
Đội mũ mang hia chẳng mặc quần
Thượng đế hỏi sao ăn mặc thế?
Duy tân.
(Khuyết danh)
Sau 1975, có phong trào làm bài thơ Yết Hậu dùng 3 câu đầu có 5 chữ và câu thứ tư có 2 chữ gọi là Thơ 17 Chữ nhưng họ không theo Đường Luật cho 3 câu đầu. Do đó không thể gọi là Thơ Yết Hậu được vì Thơ Yết Hậu là một biến thể của Thơ Đường Luật.
*
Tản Đà làm bài thơ Yết Hậu có tới 5 câu thay vì 4 câu: 4 câu đầu là Đường Luật Tứ Tuyệt và câu thứ năm có 2 chữ gồm 1 chữ vận.

 

Bài 13:
GÀ THIẾN
Gà thiến muốn đi tu
Chưa thuộc tiếng nam mô
Cửa Phật chắc không hẹp
Cho nhờ chỗ bóp bu
Cúc cu.
(Tản Đà)
Đây có lẽ là bài thơ đầu mà cũng là bài thơ cuối làm theo điệu của Tản Đà nầy!

 

c) Kết Luận
Thơ Yết Hậu là một biến thể của thơ Đường Luật. Câu thơ phải theo đúng Niêm Luật và Đối của Đường Luật. Có vài câu thơ trong những bài thơ của Phạm Thái có 6 chữ là vì theo Hàn Luật.
Bài thơ Yết Hậu có câu thứ tư gồm 1 chữ vận thông dụng và hay hơn bài thơ có câu thứ tư gồm 2 chữ.
Thi nhân Đường Luật ít làm thơ Yết Hậu vì:
Thơ dễ làm nên không có giá trị văn chương lắm.
Nội dung thường chỉ dùng để trêu chọc và hơi cộc lốc.
Khuynh hướng biến Thơ Yết Hậu thành Thơ 17 Chữ lại càng giảm giá trị của bài thơ.
Những bài thơ Yết Hậu đều làm bằng Việt ngữ (gồm Hán ngữ và tiếng Nôm) do đó nguồn gốc của Thơ Yết Hậu là từ người Việt chứ không phải từ người Trung Hoa. Văn học sử cho thấy rằng ông Phạm Thái là người đầu tiên làm Thơ Yết Hậu, như vậy chúng ta có thể kết luận rằngông Phạm Thái là người sáng tạo Thơ Yết Hậu. Hơn nữa ba  kiểu Thơ Yết Hậu đều có từ Phạm Thái.


Bs PHAN THƯỢNG HẢI biên soạn và giữ bản quyền


Bài nầy đăng lần đầu trong phanthuonghai.com trong mục Thơ Văn phần Đọc Thơ Cổ điển.
 

Tài liệu tham khảo:
1) Văn Uyển (Lãng Ba Phan Văn Bộ)
2) Thơ Quốc Ngữ Nam Kỳ (Phan Thượng Hải) - phanthuonghai.com
3) Phép Làm Thơ (Diên Hương)
4) Thi Pháp Thơ Đường (Quách Tấn)
5) Thơ và Sử Việt - Nhà Lê (Bs Phan Thượng Hải) - phanthuonghai.com
Bs PHAN THƯỢNG HẢI biên soạn và giữ bản quyền

____________________

CÂY PHONG TRONG BÀI THƠ “PHONG KIỀU DẠ BẠC”

​

 

Trương Kế tự là Ý Tôn, người Tương Châu (Hồ Bắc) đậu Tiến sĩ năm 753 vào đời Đường Huyền Tông (Đường Minh Hoàng) và làm quan với nhà Đường. 

Ông có một bài thơ rất nổi tiếng và rất được ưa chuộng cho đến ngày nay, được có tựa đề là “Phong Kiều Dạ Bạc”. 

 

PHONG KIỀU DẠ BẠC

Nguyệt lạc ô đề sương mãn thiên

Giang phong ngư hỏa đối sầu miên

Cô Tô thành ngoại Hàn San tự 

Dạ bán chung thanh đáo khách thuyền.

(Trương Kế)

 

“Phong” trong “Giang phong” không có nghĩa là “Gió” như đã lầm tưởng, mà là “Cây Phong” (1 loại cây không phải là Cây Bàng như đã lầm tưởng).  

 

A. Bài thơ “Phong Kiều Dạ Bạc”

 

*

Tương truyền Trương Kế làm được có 2 câu đầu thì nhờ một giai thoại mới làm được 2 câu sau.

Hai câu đầu:

 

         Nguyệt lạc ô đề sương mãn thiên

         Giang phong ngư hỏa đối sầu miên

 

 

Giai thoại được ghi trong sách Thơ Đường của Trần Trọng San:

Một đêm kia, vị sư tại chùa Hàn San làm được 2 câu thơ tả Mặt Trăng:

 

         Sơ tam sơ tứ nguyệt mông lung

         Bán tự ngân câu bán tự cung

 

         (Dịch)

         Mồng ba mồng bốn trăng mờ

         Nửa như móc bạc nửa như cung trời

 

Rồi chú tiểu làm tiếp hai câu:

 

         Nhất phiến ngọc hồ phân lưỡng đoạn

         Bán trầm thủy để bán phù không

 

         (Dịch)

         Một bình ngọc trắng chia hai

         Nửa chìm đáy nước nửa cài từng không.

 

Vị sư mừng quá bèn sai chú tiểu lên điện thắp hương rồi gióng chuông để tạ ơn Phật đã ngẫu nhiên giúp cho thầy trò làm được bài thơ 4 câu ưng ý:

 

Sơ tam sơ tứ nguyệt mông lung

Bán tự ngân câu bán tự cung

Nhất phiến ngọc hồ phân lưỡng đoạn

Bán trầm thủy để bán phù không

 

Chính nhờ tiếng chuông này mà Trương Kế nghe được nên ông mới nghĩ ra 2 câu sau của bài thơ "Phong Kiều Dạ Bạc" của mình:

 

         Cô Tô thành ngoại Hàn Sơn tự 

         Dạ bán chung thanh đáo khách thuyền.

 

Như vậy sau bài thơ của vị sư và chú tiểu của chùa Hàn San (Hàn San tự), Trương Kế nghe tiếng chuông chùa mà làm xong bài thơ:

 

PHONG KIỀU DẠ BẠC

Nguyệt lạc ô đề sương mãn thiên

Giang phong ngư hỏa đối sầu miên

Cô Tô thành ngoại Hàn Sơn tự 

Dạ bán chung thanh đáo khách thuyền.

(Trương Kế)

 

*

Bản dịch phổ thông nhất từ xưa thường được cho là của Tản Đà (thế kỷ 20) nhưng ngày nay được biết là của Nguyễn Hàm Ninh thời vua Tự Đức (thế kỷ thứ 19): 

 

BAN ĐÊM ĐẬU THUYỀN TẠI BẾN PHONG KIỀU

Trăng tà tiếng quạ kêu sương

Lửa chài cây bến sầu vương giấc hồ

Thuyền ai đậu bến Cô Tô

Nửa đêm nghe tiếng chuông chùa Hàn San.

 

Và đây là bản dịch sau này của Tản Đà (trong thời Pháp Thuộc, thế kỷ 20):

 

BAN ĐÊM ĐẬU THUYỀN TẠI BẾN PHONG KIỀU

Họa kêu, trăng lặn, sương rơi

Lửa chày, cây bãi, đối người nằm co

Con thuyền đậu bến Cô Tô

Nửa đêm nghe tiếng chuông chùa Hàn San. 

 

*

Chú thích của Trần Trọng San trong sách "Thơ Đường":

         Phong Kiều: tên đất ở phía tây Ngô Quận thuộc tỉnh Giang Tô.

         Cô Tô: tên núi ở tây nam Ngô Quận. Cuối thời Xuân Thu, Ngô Vương Phù Sai đắp đài cho Tây Thi ở đây.

         Hàn San tự: chùa này ở phía Tây của Phong Kiều.  Đời nhà Đường có 2 vị sư tên là Hàn San và Thập Đắc trụ trì tại đây nên có tên là Hàn San tự (chùa Hàn San).

 

Chú thích của Google Wikipedia (năm 2023):

         Chùa Hàn San là một ngôi chùa hẻo lánh ngoài thành Ngô Huyện thuộc tỉnh Giang Tô. Xung quanh bát ngát rừng mai, phía sau dòng sông xanh ngắt lững lờ uốn khúc, giữa hai dãy núi sừng sững vươn mình trong làn mây trắng xóa. 

         Chùa ở bên cầu có cây "phong" nên gọi là Phong Kiều. Trên sông đêm có ánh lửa chài. Bài thơ của Tần Thục đời Tống có câu: " Ô đề nguyệt lạc kiều biên tự "(Quạ kêu trăng xế chùa bên cầu) và thơ Khang Hữu Vi đời Thanh, có câu "Lãnh tận Hàn San cố tự phong (Lạnh đến cả cây phong bên chùa cổ Hàn San) đều nói rõ chùa Hàn San bên cầu có cây "phong". Như vậy, Giang phong và Ngư hỏa trong bài thơ trên vẫn là cây bên sông và lửa chài, chứ không phải là tên 2 quả núi Giang Phong và Ngư Hỏa như một vài giả thuyết đã nói. 
 

Chữ Phong 楓 trong "Phong Kiều" và "Giang phong" đều có nghĩa là 1 loại cây gọi là Cây Phong.  Chữ Phong (Hán tự) có nghĩa là "Gió" thì viết khác.  Như vậy giải thích của Wikipedia là đúng.

Ta có thể nói là (bến sông) Phong Kiều có cầu (= kiều) và có cây “phong” (= phong) nên được đặt tên là Phong Kiều.

 

Chú thích thêm của Trang Thơ Trương Kế trong Thi Viện:

         Cô Tô: là (tp) Tô Châu. Vì có núi Cô Tô ở tây nam Tô Châu nên Tô Châu còn được gọi là Cô Tô.

         Hàn San tự: ở phía Tây của trấn Phong Kiều, Tô Châu.  Chùa được xây vào đời Lương Võ Đế (502-519).  Đến đời Đường Thái Tông niên hiệu Trinh Quan (627-649) thì bắt đầu có tên là Hàn San tự theo tên của một vị sư "điên" (= cuồng sĩ) tu ở đây.  Có tượng của sư Hàn San nầy và sư Thập Đắc ở trong chùa. 

 

*

Tuy nhiên những bản dịch thơ ra Việt ngữ đều không chính xác.  Nếu ta đọc kỹ bài thơ Hán ngữ và tìm hiểu ý nghĩa từ chữ thì hay hơn.

 

PHONG KIỀU DẠ BẠC

Nguyệt lạc ô đề sương mãn thiên

Giang phong ngư hỏa đối sầu miên

Cô Tô thành ngoại Hàn Sơn tự 

Dạ bán chung thanh đáo khách thuyền.

(Trương Kế)

 

Giải thích:

         Phong Kiều: tên bến sông ở cạnh chùa Hàn San, ngoại thành Cô Tô.

         Dạ = ban đêm.  Bạc = thuyền ghé bến.

         Nguyệt = mặt trăng.  Nguyệt lạc = mặt trăng lặn. Ô = chim quạ (còn có nghĩa là: chim sắc đen, chim sáo).  Đề = (chim) kêu.  Sương = sương, mù sương.  Thiên = trời.  Mãn thiên = đầy trời.

         Giang = sông.  Giang phong = cây Phong ở (bên) sông.

         Ngư = chài, thuyền chài.  Hỏa = lửa.  Ngư hỏa = lửa đốt trên thuyền chài (cho soi sáng lúc ban đêm). Đối = đáp lại, hợp với. 

         Sầu = buồn rầu. Miên  眠 = ngủ.

         Thành ngoại = ngoài thành.  Câu 3: Hàn San tự ở ngoài thành Cô Tô. 

         Dạ bán = nửa đêm.  Chung = cái chuông.  Chung thanh = tiếng chuông.  Đáo = đến, đến nơi đến chốn.  Khách thuyền = thuyền chở khách, nơi tác giả Trương Kế đang ở (và làm thơ). 

 

*

Nhà thơ đời nhà Thanh là Vương Ngư Dương, từng đáp thuyền đi Tô Châu, dừng ở bến Phong Kiều, lúc ấy trời xẩm tối, mưa gió đầy trời, họ Vương đã đến bên trước cửa chùa đề hai bài thơ tứ tuyệt: 
 

Nhật mộ đông đường chính lạc triều

Cô bồng bạc xứ vũ tiêu tiêu

Sơ chung dạ hỏa Hàn San tự

Ký quá Ngô phong đệ kỷ kiều.

 

Giải thích:

         Nhật mộ = trời tối. Đông đường = bờ đông.  Chính = ngay (lúc).  Lạc triều = thủy triều xuống.

         Cô = một mình.  Bồng = thuyền buồm. Cô bồng = một chiếc thuyền buồm mà thôi. Bạc = thuyền ghé bến.  Xứ = chỗ nơi.  Bạc xứ = Chỗ, nơi thuyền ghé bến.  Vũ = mưa.  Tiêu tiêu = thấy rõ ràng.

         Sơ = ít, không nhiều.  Sơ chung = Tiếng chuông thưa thớt.  Dạ hỏa = lửa ban đêm.  

         Ký = nhớ.  Quá = qua.  Phong = cây phong.  Ngô phong = cây phong ở Ngô Quận.  Đệ = theo thứ tự. Kỷ kiêu = ngạo mạn mình. Câu này: Nhớ đi qua những cây phong ở Ngô quận theo thứ tự mà ngạo mạn (mình). 

 

Bài thơ của Vương Ngư Dương cũng nói đến Phong (là Cây Phong) như bài thơ Phong Kiều Dạ Bạc của Trương Kế.

 

B. Cây Phong trong “Phong Kiều Dạ Bạc”

 

*

Chữ Phong 楓 trong "Phong Kiều" và "Giang phong" đều có nghĩa là 1 loại cây gọi là Cây Phong.  Chữ Phong (Hán tự) có nghĩa là "Gió" thì viết khác.

 

- Theo Hán Việt từ điển của Đào Duy Anh,

Phong 楓 (hay Cây Phong) = Cây Bàng.

 

Phong là Hán ngữ (Hán Việt ngữ) nhưng Bàng là Tiếng Nôm chứ không phải là Hán ngữ.

 

- Wikipedia viết:

Cây Bàng (= Indian almond tree), danh pháp là Terminalia catappa, là một loài cây thân gỗ lớn sinh sống chủ yếu ở vùng nhiệt đới, thuộc họ Trâm bầu (Combretaceae). Nguồn gốc của loài này hiện vẫn đang là vấn đề gây tranh cãi, nó có thể có nguồn gốc từ Ấn Độ, bán đảo Mã Lai hay New Guinea. 

Loài cây này có thể mọc cao tới 35m, với tán lá mọc thẳng, đối xứng và các cành nằm ngang. Khi cây già hơn thì tán lá của nó trở nên phẳng hơn để tạo thành hình dáng giống như cái bát trải rộng. Lá to, dài khoảng 15–25 cm và rộng 10–14 cm, hình trứng, xanh sẫm và bóng. Đây là loài cây có lá sớm rụng về mùa khô; trước khi rụng thì các lá chuyển màu thành màu đỏ ánh hồng hay nâu vàng, do các sắc tố như violaxanthin, lutein hay zeaxanthin.  

 

- Theo Hán Việt tự điển của Trần Trọng San và Trần Trọng Tuyên.

Phong 楓 (= Cây Phong) = một loại cây, có lá màu đỏ vào mùa Thu.   

 

- Theo Wikipedia,

Cây Phong = Maple tree. Maple tree có nhiều loại (species) nhưng cũng có loại Terminalia sp.   

 

- Theo Đại Nam Nhất Thống Chí viết về các loại Cây ở nước Việt Nam, chỉ có Cây Bàng chứ không có Cây Phong.  Có thể không có Cây Phong ở nước Việt (nhất là ở Miền Nam theo khí hậu nhiệt đới), mà chỉ có cây Phong (Phong) ở những nước có khí hậu ôn đới như Trung Quốc.

Theo Đại Nam Nhất Thống Chí,

Cây Bàng = Sơn Phong (hay Cây Sơn Phong).

 

- Kết luận: 

Cây Phong (= Phong = Maple tree) trong “Phong Kiều Dạ Bạc” không phải là Cây Bàng (= Sơn Phong = Indian almond tree).  

 

*

Thi văn nước Việt cũng có nói đến Cây Phong (Maple tree) giống như Cây Phong trong “Phong Kiều Dạ Bạc”:

 

- Đoạn Thơ của Nguyễn Du trong Truyện Kiều:

 

Người lên ngựa kẻ chia bào

Rừng phong thu đã nhuộm (nhuốm) màu quan san

Dặm hồng bụi cuốn chinh an

Trông người đã khuất mấy ngàn dâu xanh

Người về chiếc bóng năm canh

Kẻ đi muôn dặm một mình xa xôi

Vầng trăng ai xẻ làm đôi

Nửa in gối chiếc nửa soi dặm trường.

 

- Bài Thơ “Gió Thu” của Tản Đà:

 

Trận gió thu phong rụng lá vàng

Lá bay tường bắc lá bay sang

Vàng bay mấy lá năm già nửa

Thơ thẩn ai xui thiếp phụ chàng.

 

Trận gió thu phong rụng lá hồng

Lá bay tường bắc lá sang đông

Hồng bay mấy lá năm hồ hết

Thơ thẩn kìa ai vẫn đứng trông.  

 

- Từ đó, hậu sinh có bài thơ tổng kết ý tứ những lời thơ của Nguyễn Du và Tản Đà cùng với lời thơ “Phong Kiều Dạ Bạc”.

 

THU PHONG  

Thu phong cổ thụ thắm duyên đời 

Điển tích văn chương tự cựu thời   

Dạ bạc phong kiều liên cảnh động 

Lâm ly phong sắc biệt tình khơi 

Lá vàng thu đến tâm sầu lẻ 

Lá đỏ thu đi dạ nhớ vời 

Lãng mạn văn hoa theo gió thoảng

Thu hương còn đó, lá đà rơi. 

(Phan Thượng Hải)

11/10/25  

 

*

Ca dao Việt Nam mượn 4 câu thơ của Phong Kiều Dạ Bạc mà làm thành một bài thơ với ý tứ khác:

 

Nguyệt lạc ô đề sương mãn thiên

Giang tân ngư hỏa đối sầu miên

Đêm khuya nghe tiếng ai hỏi nhỏ bên thuyền

Hỏi thăm quân tử vượt miền đi đâu?

 

Cô Tô thành ngoại Hàn Sơn tự 

Dạ bán chung thinh đáo khách thuyền

Ai hỏi đon chi đó giống in tiếng con bạn hiền

Đây anh lo phản mại kiếm tiền nuôi thân.

 

Ca dao Việt Nam viết là Giang tân (Giang tân = bờ sông.  Tân = bờ sông); thay vì là Giang phong = cây phong bên sông.  Nếu Trương Kế theo ý tứ của Ca dao Việt Nam thì câu thơ dễ hiểu hơn?

 

Bs PHAN THƯỢNG HẢI biên soạn và giữ bản quyền  

 

Tài liệu tham khảo:

Thơ Đường (Trần Trọng San)

Trang Thơ Thi Viện

Thơ Tình trong Ca Dao (Bs Phan Thượng Hải) – phanthuonghai.com

Wikipedia

Đại Nam Nhất Thống Chí (Quốc Sử Quán Triều Nguyễn)  

​

____________________

bottom of page